विचार

काठमाडौं । दोश्रो बजारमा लगानी गर्दै हुुनुुहुन्छ भने राम्रो कम्पनी छानेर कारोबार गर्नुस् । तपाईंले बजारमा जति लगानी गर्नुभएको छ वा गर्दै हुनुहुन्छ, त्यसको अधिकतम ४० प्रतिशतसम्म कारोबार गर्ने गर्नुहोस् । र, बाँकी रहेको ६० प्रतिशत रकम राम्रो कम्पनीमा दीर्घकालिन लगानी गर्नुहोस् । जस्तै मानौं, तपाईले दोश्रो बजारमा एक करोड लगानी गर्नुभएको छ भने त्यसको ३० देखि ४० प्रतिशत रकम दैनिक कारोबार गर्नुस् । ५ दिन सेयर किन्नुस् बेच्नुस् । यसले के हुन्छ भने पकेट खर्च, घर खर्च, बाइक खर्च जस्ता दैनिक खर्चहरु सबै निस्किन्छ । यदी, लोन लिएर लगानी गर्नु भएको छ भने पनि त्यसको व्याज निस्किन्छ । त्यसकारणले ४० प्रतिशत जति कारोबार गर्दा राम्रो हुन्छ । र, बाँकी रहेको ६० प्रतिशत ‘मेडियम लङ्ग ट्रम भ्यालु इन्भेष्टमेन्ट विथ कम्पाउन्डिङ्ग रिटर्नस्’ पत्ता लगाएर कुन बैंकको फन्डामेन्टल राम्रो छ । कुन बैंक फन्डामेन्ट्ल्ली स्ट्रङ्ग छ । यसरी लगानी गर्दा कम्पनीको चुक्तापुँजी, प्रतिसेयर आम्दानी, प्रतिसेयर नेटवर्थ, एनपीएल हेरेर राम्रो छ छैन विष्लेशण गरेर मात्रै लगानी गर्नुपर्छ । साथै, यी सबै हेरेपछि कम्पनीको ग्रोथ कस्तो छ । गत वर्ष कस्तो थियो, अहिले कस्तो छ । यदी ग्रोथ राम्रो छ भने २/४ प्रतिशत पीई रेसियो फरक परे पनि केही फरक पर्दैन । त्यस्तो कम्पनीको सेयरमा लगानी गरेर ‘मेडियम लङ्ग ट्रम भ्यालु इन्भेष्टमेन्ट विथ कम्पाउन्डिङ्ग रिटर्नस्’ गर्यौं भने हामीले तिनीहरुको बोनस आएर हाम्रो सेयर क्युमुलिटिभ तरिकाले बढ्दै जान्छ । यसो गर्यो भने, यताबाट सेयर बढ्छ र उता (४० प्रतिशत कारोबार) बाट दैनिक खर्च उठ्छ । यो प्राय मैले सबैलाई भन्ने गर्छु । र, म आफै पनि यहि अभ्यास गरिरहेको छु । त्यसैले, अहिलेको समय पुँजीबजारमा लगानी गर्ने समय हो । विभिन्न कम्पनीले प्रकाशित गरेको वित्तीय विवरण हेर्दा आउने एक/डेढ वर्ष पुँजीबजारमा त्यस्तो आत्तिनु/डराउनु पर्ने केही छैन । राम्रो ग्रोथ भएको कम्पनीमा लगानी गरे केही पनि फरक पर्दैन । जस्तै, उदाहारणको लागि हिमालयन डिष्टिलरीलाई हेरौं, नेप्से १८८१ बिन्दुमा हुँदा ४/५ सयमा बिक्री हुने सेयर अहिले करिब ४५०० रुपैयाँ पुगेको छ । गएको दुई वर्षदेखि उसले ५० प्रतिशत बोनस र ५० प्रतिशत नगद दिइरहेको छ । चालु आर्थिक वर्षको तेश्रो त्रैमासिकको प्रतिसेयर आम्दानी १०३ रुपैयाँ आयो । यो भन्दैमा सँधै एउटै कम्पनीमा लगानी गर्नु उचित हुन्छ भन्दिन म । समय अनुसार मुभ गर्नुपर्छ । अन्तिममा, लगानीकर्तालाई के भन्छु भने कुनै पनि कम्पनीमा लगानी गर्नु अघि उसको फन्डामेन्टल स्ट्रङ्ग छ छैन, त्यो हेरेर मात्रै निर्णय लिनुहोला । र, जहिल्यै पनि कम्पनीले पछिल्लो वर्षमा वितरण गरेको बोनसको इतिहास, व्यवस्थापक टीम र उसको व्यापार व्यसाय विस्तार हेर्नुपर्छ । त्यस्तै, यति हेरर लगानी गरेपछि अब त मूल्य घट्दैन, सँधै बढ्छ भन्ने चाहिँ हुँदैन । किनभने बजार घट्छ बढ्नको लागि, बजार बढ्छ घट्नको लागि । बजार घटेबढेन भने त हामीले केमा कमाउने र ? बजार घट्नु बढ्नु भनेकै बजारको सुन्दरता हो । यो प्राकृतिक प्रक्रिया हो । यसमा कसैले अत्यथा लिनु पर्दैन । पुँजीबजारमा हामीले मनि म्यानेजमेन्ट गर्ने हो । यो भनेको कस्तो भने, तपाईंसँग १०/२० हजार रुपैयाँ मात्रै छ भने पनि १०/२० हजारदेखि नै शुरु गर्नुस्, आईपीओ भर्न कसैले पनि नछोड्नुस् । सबै परिवारको नाममा भर्नुस् । र, सेभिङ्ग गर्दै जानुस् । यसो गर्यौं भने पछि केही वर्षमा आफ्नो पोर्टफोलियो हेर्दा आफै सर्प्राइज हुन्छौं । (लगानीकर्ता तथा नेपाल इन्भेष्टर्स फोरमका अध्यक्ष रौनियारले दिएका टिप्सको सम्पादित अंश)

आज विहान कार्यालय जाने क्रममा धेरै दिन पछि मेरे एकजना बैंकमा काम गर्ने पुरानो साथी भेट् भयो । धेरै दिनपछि भेट भएकोले म खुशीले गद्गद् हुदै उसको हालखवर सोध्न थाले । के छ यार ? धेरै दिन पछि भेट् भयो… के छ तिम्रो खवर ? के छ परिवारको खवर…? सोधेको मात्र थिएँ– उसले ठिक छैन् यार भन्दै निदाउरो अनुहार लगायो । मैले फेरि सोधेँ– किन र के भयो ? पुनः प्रश्न गरें । जवाफमा उसले हाम्रो बैंक मर्जरमा जाने भयो नि ! उसले भन्यो । अनि मैले फेरि भनेँ– यो त खुशीको कुरा होइन र ? मेरो सहानुभूतिका शब्दप्रति उसको कुनै चासो देखिएन । काम गरिरहेको विकास बैंक मर्जरमा जाने र मर्जरमा गएपछि आफूले काम गरिरहेको सानो संस्थाका कर्मचारी राख्न पनि सक्ने वा नराख्न पनि सक्ने कुरा सुनायो । राखिहाले पनि परीक्षा दिनु पर्ने र पास भएपछि मात्र राख्नको लगि सिफरिस हुने कुरा सुनायो । उसको त्यस्तो कुरा सुनेर मेरो मन खिन्न भयो । यो त एउटा उदाहरण मात्र हो । नेपाल रास्ट्र बैंकको विगतको अदुरदर्शी निर्णयले ५० र ६० को दशकमा देशमा इजाजतपत्र प्राप्त गर्दै धमाधम बैंक, विकास वंैक , माइक्रोफाइनान्स, बीमा लगायत आर्थिक कारोबार गर्ने संस्थाहरु खुले । त्यस लगतै शहर केन्द्रित र मुनाफमुमी भएको भन्दै फेरि रास्ट्र बैंकले नाफामुखी संस्थालाई वाध्यात्मक परिस्थितिको सिर्जना गराई गाउँ गाउँमा शाखा विस्तार गनुपर्ने नभए शहरमा शाखा विस्तार गर्न नपाउने कुराले अकुंश लगायो । फलस्वरुप धमाधम शाखाहरु गाउँ गाउँमा खुले । शाखा खुलेपछि कर्मचारी आवश्यक भयो । र, एउटा युवा जमात जो अमेरिका, अस्ट्रेलिया वा कुनै युरोपियन देश जाने र आफनो भविश्य सुरक्षित गर्ने सपना देखिरहेको थियो उसले आफ्नै देशमा धमाधम बैंक र वित्तीय संस्थाको शाखाहरु आफ्नै गाउँ गाउँमा खुलेको देख्दा राजगारी देख्यो । सुन्दर भविष्यको सपना देख्यो । विगतमा नेपालमा कसैले पनि सायद सोचेको थिएन् होला, नेपालको वित्तीय क्षेत्र यति ठुलो बन्छ र करिब एक लाखलाई रोजगारी दिन सक्छ भनेर । तर, आज पनि बैंकिङ क्षेत्रमा रोजगारी र भविश्य देखिरहेको अर्को नयाँ पुस्ता वित्तीय क्ष्ोत्रमा रोजगारीको पर्खाइमा भइरहेको वेला, आर्थिक वर्ष २०७२/७३ को मौदिक नीतिमार्फत नेपाल रास्ट्र बैंकले वाणिज्य बैंकहरुलाई चुक्ता पुँजी दुई अर्ब रुपैयाँबाट आठ अर्ब रुपैयाँ पुर्याउनु पर्ने व्यवस्था गर्यो । साविकको चुक्ता पुँजीबाट चार गुणा पुँजी वढाउनुपर्ने कुरा सवै बैंकहरुलाई टाउको दुखाइको विषय र काम भयो । बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरु मर्जरमा जानुको विकल्प रहेन । यसले नयाँ पुस्ता प्रवेशको वाटो मात्र असहज वनाएन कि मर्जरले दोहोरिएको शाखाहरु धमाधम बन्द भए, ठूला भनिएका संस्थाहरुले प्राप्ति भई आएका संस्थाका कर्मचारी राख्ने कि नराख्ने भन्नेसम्मका निर्णय गर्ने भए । पहिला जागिर गरिरहेको संस्था मर्जर एक्वीजीसनपछि भएको नयाँ संस्थामा काम गर्नको फेरि परीक्षा दिनु पर्ने वाध्यात्मक पस्थितिको सिर्जना भयो । जसले खाइरहेको पदभन्दा घटुवामा नोकरी गर्नुपर्न वाध्यता सिर्जना भयो । सम्मानमा ठेस पुगेको भन्दै कयौंले नोकरी छोडे । एउटा संस्थाले अर्को संस्थालाइ मर्ज गर्छ वा प्राप्ती गर्छ भने उसले त्यो संस्थाको पुँजी तथा दायित्व सवै स्वीकारेको हुन्छ । राम्रो नराम्रो सवै स्वीकारेको हुन्छ संस्था स्वीकारेपछि । त्यही संस्थालाई विगतदेखि यहाँसम्म ल्याइपुर्याउने र रातदिन नभनी काम गर्ने कर्मचारीलाई समान पदमा स्वीकार्न किन हिचकिच ? परीक्षा भनेको त प्रमोशनको लागि पो लिने कुरा हो नि, हैन ? समान पदमा बस्नको लागि पनि परीक्षा दिनु पर्ने ? झन् ठूला संस्थाहरुले सानो संस्थाहरुका कर्मचारीलाई कसरी सहज वातावरणमा काम गर्न सकिन्छ भन्दै सोच्नु पर्ने होइन ? संम्बन्धित बैंक तथा वित्तीय संस्थाका व्यवस्थापकले र नेपाल रास्ट्र बैंकले पनि मर्जपछि कर्मचारीको हक हितको कुरालाई लिएर स्पस्ट नीति बनाउनु पर्ने देखिन्छ । अन्यथा संस्था मर्ज हुने तर कर्मचारी मर्ज नहुने हो भने कर्मचारीका लागि मर्ज भन्ने कुर जति चोटी मर्ज उति चोटी नोकरी चट नहोला भन्न सकिदैन ।

काठमाडौं । २०३० सालको कुरा हो । सायद म करिब १५ वर्षको थिएँ । र, कक्षा १० मा पढ्दै थिएँ । म ‘क्विज कन्टेक्स्ट’ र स्पेलिङ्ग कन्टेक्स्टमा एकदमै इन्ट्रेष्टेड थिएँ । र, कतिपय प्रतियोगितामा भाग पनि लिन्थेँ । त्यो बेला शिक्षकहरुले ब्याल्क बोर्डमा दिनभर देशविदेशमा भएका घटनाहरु टाँगिदिनुहुन्थ्यो । र, हामी ध्यान दिएर पढ्थ्यौं । त्यही क्रममा एकदिन आइल्यान्डको राजधानी रेक्जाभिकमा वर्ल्ड टेष्ट क्यापियन टुरनामेन्ट भइरहेको भन्ने पढियो । योङ्गस्टार भर्सेस् एक्पेरिएन्स्ड । जसमा अमेरिकाको १५ वर्षको केटोले च्यालेन्ज गरेको थियो । र, उनले ५० वर्षकोलाई हराएर जिते हासिल गरे पनि । आफु पनि १५ वर्षकै उमेरको भएर होला मलाई त्यसमा खुब चाख लागेको थियो । अर्को, सेयर बजारसँग सम्बन्धित थियो । जुन म कहिल्यै पनि बिर्सिन्न । त्यो बेलामा मलाई सेयर बजारका एबीसी पनि थाहा थिएन । थाहा हुने कुरा पनि भएन । त्यतिखेर जापानमा सामान्य इकोनोमिक क्राइसिस थियो । क्राइसिस हुँदा सरकारले आफ्नो जनताहरुसँग बचत भएको पैसा सेयर बजारमा लगाउनुस् भनेर अपिल गरेको थियो । सरकारले इकोनोमी क्राइसिस्हरु हटाउनको लागि गृहिणी, विद्यार्थी, कर्मचारी, व्यवसायीहरु लगायत बचत भएको पैसा सेयर बजारमा लगाउन आग्रह गरेको थियो । त्यहाँको जनताहरु एकदम लोयल हुन्छन् । र, उनीहरुले सबैले आफ्नो बचतको पैसाहरु बजारमा लगानी गरे । त्यसको फलस्वरुप टोयटा, निसान, नेशनल प्यानासोनिक, जस्ता जति कम्पनी छन् जापानका आज यो लेभलमा पुग्न सफल भएका छन् । जुन जनताको लगानीले गर्दा हो । यसलाई नेपालमा कसरी रिलेट गर्छु भने । आजभन्दा करिब साढे ५ वर्षभन्दा अगाडि म कमलादीमा रहेको एक ब्रोकरकोमा काम गर्थें । एकदिन म त्यहाँ गइरहेको थिएँ । कमलादी गणेशथानतिर एकदमै लामो लाइन देखेँ । र मलाई के को लाइन रहेछ भनेर बुझ्न मन लाग्यो र हेर्न गएँ । र, अचम्म लाग्यो । त्यहाँ आईपीओ भर्नको लागि त्यत्रो लाइन रहेछ । त्यो पनि हाइड्रोको । त्यो क्रममा मैले ४/५ जना महिलाहरुलाई भेटेँ । र एक महिलालाई सोधेँ ‘दिदी तपाईं कहाँबाट आउनुभएको ?’ भन्दा उहाँले धादिङबाट आएको आईपीओ भर्न भन्नुभयो । अनि कति रुपैयाँको भर्नुहुन्छ भनेर सोध्दा उहाँले १० देखि १५ हजार रुपैयाँसम्मको भन्नु भयो । त्यसपछि मलाईं उहाँले भन्नुभएको कुराले छोयो । यससँगै मैले यी कुरालाई नेपालको पुँजीबजारसँग रिलेट गरेर हेर्दा के लाग्यो भने अहिले नेपालमा धेरै कामहरु छैनन् । खासगरी २०५१/२०५२ सालदेखि माओवादी इरा भयो । त्यसपछि धेरै उद्योगधन्दा बन्द भयो । कार्पेट गार्मेन्टहरु पनि ६०० वटा जति बन्द भयो । त्यसमा मेरो पनि पर्यो । म गार्मेन्टमा पनि काम गर्थें । करिब ३५ वर्षजति त्यहाँ काम गरेँ । मेरो श्रीमतीजीले पनि २८ वर्षसम्म उक्त गार्मेन्टको प्रडक्सन डिपार्टमेन्टमा रहेका काम गर्नुभयो । युनियनको समस्याले हाम्रो गार्मेन्ट बन्द भयो । बन्द भएपछि ६ देखि ८ महिनासम्म खाली बसेँ । त्यो अवधिमा लण्डन गएँ र फर्केर आएँ । जब मेरो गार्मेन्ट फ्याक्ट्री बन्द भयो । मलाईं पैसाको अभाव भयो । किनभने मैले जबरजस्ती बन्द गरेको थिएँ । त्यसपछि मलाईं के गरौं गरौं भयो । त्यसपछि विद्यार्थी हुँदा सेयर बजारमा लगानी गरेको सम्झना आयो । २०३२/०३५ सालमा म शंकरदेव क्याम्पसमा बिकम पढिरहेको थिएँ । मेरो एक जना पुरानो साथी हुनुहुन्थ्यो प्रमोद धिताल । जो सेयर मार्केटमा काम गर्नुहुन्थ्यो । उहाँसँग काम गर्न जान्दा जान्दा म बजारमा लाग्ने अवसर पाएँको थिएँ । त्यो बेलामा बुबाआमाले दिनुभएको पकेट मनिहरु सेभिङ्ग गरेर सेयर बजारमा लगानी गरेको थिएँ । त्यहि पैसाहरु सेयर मार्केटमा लगानी गरेको थिएँ । पहिलो लगानी नै अहिलेको नेपाल इन्भेष्टमेन्ट बैंकमा गरेको थिएँ । त्यस्तै, एभरेष्ट एन्स्योरेन्स र बङ्गलादेश बैंकको सेयर भरेको थिएँ । त्यो सेयर मैले आजभन्दा ११ वर्षअघि अर्थात जब मलाईं पैसाको खाँचो परेको थियो । त्यो बेला निकालेर हेर्दा डेढ करोड रुपैयाँ बराबरको सेयर भईसकेको थियो । जबकी मैले ४ देखि ५ लाख रुपैयाँ जतिको आईपीओ भरेको थिएँ । अनि मलाई बढो अचम्म लाग्यो । याे क्षेत्र त अचम्मकै रहेछ भनेर त्यो बेलादेखि सेयर मार्केटमा लागे । त्यतिबेला अहिलेको जस्तो अनलाइन मिडियाहरु केहि पनि थिएन । एक दुई जना थिएँ कुन सेयर किन्ने भनेर एसो हात राख्दिन्थे । त्यो हात हाल्देको भरमा हामीले सेयर किन्ने हो । किन कसो भन्ने कुनै कारण नै थिएन । त्यस्तो समय थियो । म बजारमा छिर्दा नेप्से परिसूचक ३४० थियो । त्यो बेला माओवादीको सरकार थियो । बाबुराम भट्टराई अर्थमन्त्री हुनुहुन्थ्यो । प्रधानमन्त्रीमा पुष्पकमल दाहाल । त्यो बेलामा उहाँले पुँजीबजारलाई जुवाको घर भनिदिनु भयो । ११७५ बाट मार्केट घटेर ३४० बिन्दुमा आईपुगेको थियो । म छिरे ३४० मा । लगानी गरेँ । लगानी गर्दा गर्दा २९२ मा झर्यो । यो अवधिमा मैले ५० लाख बढी रुपैयाँ गुमाईसकेको थिएँ । त्यहि मेला मेरो श्रीमतिजी लण्डनबाट फर्केर नेपाल आउनुभयो । एकदिन कोठामा टिभी हेर्दै चियानास्ता गर्दै थियौं । त्यहिबेला टिभीमा सेयर बजार धरासायी भनेर समाचार आयो । अनि श्रीमतिजीले गार्मेन्ट बन्द गरेर गलत समयमा सेयर बजारमा लाग्नुभएछ, नलाग्नु भन्नुभयो । त्यो बेला सबै रिलेटिभहरुबाट पनि तपाईं सेयर बजारमा नलाग्नु भन्ने जस्ता सुझाव आयो । तर मैले ‘एकदिन यस्तो समय आउँछ, जसले पुँजीबजारमा सबैले मेरो नाम चिन्छन् । अहिले सिक्दै छु । म यसलाई राम्रो बनाउनको लागि राम्रो काम गर्छु ।’ भन्ने लाग्यो । र, आफैले ब्यालेन्ससिट मार्फत कम्प्यारेटिभ चार्ट बनाउन थाले । अहिलेको जस्तो मिडिया थिएन । एक्सेल बनाउँन पनि आउँदैन थियो । कम्प्यारेटिभ चार्टबाट सबै निकालेपछि मेरो आइज वाईड भयो । र, त्यसपछि मैले लोन लिएर, घर लोनमा राखेर पनि सेयर बजारमा लगानी गरेँ । त्यो बेलामा सेयर मार्केट डुबेको भएँ म खत्तम हुन्थें । अहिले सडकमा हुन्थें । तर, मैले चुनौतिलाई सामना गरेँ । लगानी गर्दै गएँ । फलस्वरुपः के भयो भने ३४० बाट २९२ झरेको बजार त्यसपछि बढ्दै गयो । जति गुमाएको थिएँ त्यो सबै सजिलै रिकभर भयो । त्यसैले मैले सेयर बजारमा एउटा राम्रो लेशन पाएको हुनाले त्यसबाट एकदम प्रभावित भएर अहिले सबैलाई सेयर गर्ने गरेको छुँ । सबैलाइ सुझाव दिने गरेकाे छु । त्यसैले, यसमार्फत पनि म के भन्न चाहान्छु भने तपाईं विद्यार्थी, गृहिणी, या जो जे पेशामा आवद्ध हुनुहुन्छ । तपाईंले बचत गर्नुभएकाे रकम सेयर बजारमा लगाउनुहोस् । जसको रिटर्न भविष्यमा अवश्य नै राम्रो पाउनुहुनेछ । (एनवाईईएफ काठमाडौं च्यापटरले आयोजना गरेका भर्च्युअल सेसनमा लगानीकर्ता तथा नेपाल इन्भेष्टर्स फोरमका अध्यक्ष रौनियारले राखेका मन्तव्यको सम्पादित अंश)