वैदेशिक विकास सहायता बजेट बाहिर खर्चिने प्रवृत्ति बढ्दो, ‘अफ-बजेट’ खर्च २२.५ प्रतिशत पुग्यो
काठमाडौं । नेपालले प्राप्त गर्ने वैदेशिक विकास सहायता रकम राष्ट्रिय बजेट प्रणाली र सरकारी कोषभन्दा बाहिरबाट खर्च हुने क्रम निरन्तर बढ्न थालेको छ । सरकारको वार्षिक बजेट पुस्तिका (रातो किताब) मा समावेश हुने रकमलाई बजेट–भित्र (अन बजेट) र रातो किताबमा समावेश नभईकन खर्च हुने रकमलाई बजेट–बाहिर (अफ–बजेट) को खर्च मानिन्छ । त्यस्तै, रातो किताबमा समावेश भएको रकम पनि केही सरकारको ढुकुटी अर्थात् सञ्चित कोष प्रणालीमार्फत (अन–ट्रेजरी) खर्च हुने गरेको छ भने ठूलो रकम कोष बाहिर (अफ–ट्रेजरी) खर्च हुने गरेको छ । अर्थ मन्त्रालयले शुक्रबार सार्वजनिक गरेको ‘डेभलपमेन्ट कोअपरेसन रिपोर्ट–२०२२/२३’ अनुसार उक्त आर्थिक वर्षमा नेपालले पाएको कुल विकास सहायता रकमको साढे २२ प्रतिशत बजेट प्रणालीभन्दा बाहिरबाटै खर्च भएको देखिएको छ । प्रतिवेदनअनुसार नेपालले आर्थिक वर्ष २०२२/२३ मा एक अर्ब ४० करोड अमेरिकी डलर बराबरको विकास सहायता प्राप्त गरेकामा एक अर्ब १० करोड हाराहारी अर्थात् करिब ७७ दशमलव पाँच प्रतिशत ‘अन बजेट’ र ३० करोड ९३ अमेरिकी डलर अर्थात् २२ दशमलव पाँच प्रतिशत अफ बजेट आएको देखिन्छ । ‘अन–बजेट’ आएको मध्ये पनि ४० दशमलव तीन प्रतिशत अर्थात् ४२ करोड ८१ लाख अमेरिकी डलर मात्र सरकारी कोषबाट खर्च भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । ‘डेभलपमेन्ट कोअपरेसन रिपोर्ट–२०२१/२०२२’ अनुसार सो आर्थिक वर्षमा नेपालले प्राप्त गरेको कुल वैदेशिक विकास सहायताको २० दशमलव आठ प्रतिशत रकम सरकारको वार्षिक बजेटबाहिर (अफ–बजेट) बाट खर्च भएको उल्लेख छ । अर्थात् अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा आर्थिक वर्ष २०२२/२३ मा अफ बजेट ओडिए एक दशमलव सात प्रतिशत बिन्दुले बढेको छ । त्यस्तै, आर्थिक वर्ष २०१९/२० मा १६ दशमलव पाँच प्रतिशत र आव २०२०/२१ मा १५ दशमलव सात प्रतिशत अफ बजेट खर्च भएको थियो । आर्थिक वर्ष २०२०/२१ यताका चार वर्षमा मात्रै ‘अफ–बजेट’ खर्च साढे छ प्रतिशत बिन्दुले बढेको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा विकास सहायता रकम पनि निरन्तर घटिरहेको देखिन्छ । आव २०२१/२२ मा नेपालले अमेरिकी डलर दुई अर्ब ४० करोड बराबरको वैदेशिक विकास सहायता प्रतिबद्धता पाएकामा वास्तविक प्राप्ति अमेरिकी डलर एक अर्ब ४० करोड बराबर थियो । त्योभन्दा अघिल्लो वर्ष अर्थात् आव २०२०/२१ मा नेपालले अमेरिकी डलर एक अर्ब ७० करोड बराबर विकास सहायता लिएको थियो भने आव २०१९/२० मा पछिल्लो १० वर्षयताकै उच्च अर्थात् अमेरिकी डलर दुई अर्ब बराबर विकास सहायता प्राप्त भएको थियो । विकास सहायता प्राप्तिको यो तथ्याङ्क हेर्दा आव २०१९/२० मा २६ दशमलव नौ प्रतिशतले बढेको थियो भने पछिल्ला वर्षहरूमा निरन्तर घटिरहेको देखिन्छ । ‘अफ–बजेट’ कुन वर्ष कति ? अर्थ मन्त्रालयको प्रतिवेदनअनुसार धेरैजसो गैरसरकारी संस्थाहरूले नेपालमा खर्च गर्ने ठूलो रकम गैरबजेटरी देखिन्छ । अर्थ मन्त्रालयको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०१९/२० मा नेपालले दुई अर्ब अमेरिकी डलर बराबर विकास सहायता प्राप्त गर्दा अमेरिकी डलर एक अर्ब ७ करोड अन–बजेट आएको थियो । जुन ८३ दशमलव पाँच प्रतिशत बराबर हो । उक्त वर्ष प्राप्त भएको कुल वैदेशिक सहायतामा १६ दशमलव पाँच प्रतिशत ‘अफ–बजेट’ खर्च भएको देखिन्छ । त्यस्तै, उक्त वर्ष ५२ दशमलव आठ प्रतिशत मात्र ‘अन–ट्रेजरी खर्च छ । आर्थिक वर्ष २०२०/२१ मा अमेरिकी डलर एक अर्ब ७० करोड वैदेशिक विकास सहायता प्राप्ति हुँदा अमेरिकी डलर एक अर्ब ४० करोड ‘अन–बजेट’ र अमेरिकी डलर २६ करोड ४७ लाख बराबर ‘अफ–बजेट’ आएको छ । ८४ दशमलव तीन प्रतिशत बजेट भित्रबाट र १५ दशमलव सात प्रतिशत बजेट बाहिरबाट खर्च भएको छ । उक्त वर्ष ६६ दशमलव ६ प्रतिशत विकास सहायता सरकारी कोष प्रणालीबाट खर्च भएको छ । त्यस्तै, आर्थिक वर्ष २०२१/२२ मा वैदेशिक विकास सहायतामध्ये ‘अन–बजेट’ ७९ दशमलव दुई र ‘अफ–बजेट’ २० दशमलव आठ प्रतिशत बराबर थियो । उक्त आर्थिक वर्षमा ‘अन–ट्रेजरी’ खर्च भएको विकास सहायताको अंश ५७ दशमलव चार प्रतिशत बराबर छ । आर्थिक वर्ष २०२२/२३ सम्म आइपुग्दा एक अर्ब ४० करोड अमेरिकी डलर बराबरको विकास सहायता प्राप्त गरेकामा एक अर्ब १० करोड हाराहारी अर्थात् करिब ७७ दशमलव पाँच प्रतिशत ‘अन बजेट’ र ३० करोड ९३ अमेरिकी डलर अर्थात् २२ दशमलव पाँच प्रतिशत अफ बजेट आएको देखिन्छ । ‘अन–बजेट’ आएको मध्ये पनि ४० दशमलव तीन प्रतिशत अर्थात् ४२ करोड ८१ लाख अमेरिकी डलर मात्र सरकारी कोषबाट खर्च भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।
लाज र डरलाई जित्दा विश्व कीर्तिमान
काठमाडौं । हरेकमा प्रतिभा हुन्छ, तर सबैले देख्दैनन् । जसले देख्छ, उनीहरू चम्किन्छन् जसले देख्दैन प्रतिभा लुकेरै रहन्छ । आजभन्दा करिब २०/२२ वर्ष पहिले ममा फरक कला छ भनेर पहिचान गर्न नसकेका भए कृष्ण पाण्डे अहिले वर्ल्ड रेकर्ड कायम गर्न सक्दैनथे । उनले आफूलाई समयमा चिने र अहिले उनी दोस्रो पटक आफ्नो नाम गिनिज वर्ल्ड रेकर्ड राख्ने प्रयासमा छन् । ४० वटा शब्द एक मिनेटमा उल्टोबाट सबैभन्दा छिटो उच्चारण गर्न सकेर विश्व कीर्तिमान बन्न सफल उनै पाण्डेले ५० मिनेटमा ५० वटा शब्द सबैभन्दा छिटो उच्चारण गरेर दोस्रो पटक नाम विश्व कीर्तिमानी राख्न खोजेका हुन् । बिहीबार काठमाडौंको आइएमटी कलेजमा आयोजना गरिएको एक कार्यक्रममा पाण्डेले ५१.६६ सेकेण्डमा ५० वटा शब्द उल्टोबाट सबैभन्दा छिटो उच्चारण गरे । उनले गरेको सबै प्रयास रेकर्ड गरेको सामग्री प्रमाणपत्रका लागि पठाइएको छ । पाण्डे भन्छन्, ‘अरूभन्दा फरक क्षमता छ भन्ने कुरा मलाई प्लस टु पढ्दाखेरि नै थाहा पाइसकेको थिएँ । सुरुमा आफ्नो प्रतिभा घरकै दाजुभाइ परिवारसँग देखाइयो, त्यसपछि अब यो क्षमता विश्वसामु चिनाउनुपर्छ भन्ने लाग्यो र यो यात्रा तय गरेको हुँ ।’ रुपन्देहीको देवदह शितलनगरका पाण्डे कक्षा १ देखि १० सम्म गाउँमै पढे । पाण्डेले सूचना प्रविधि र बिजनेशमा स्नातकोत्तर गरेका छन् । उनका बुवा शिक्षण पेशामा थिए । ६ जना दाजुभाइमध्ये काइलो सन्तान हुन् कृष्ण । ‘पढाइमा हामी सबै दाजुभाइ उत्तिकै क्षमतावान थियौं । सायद वुवाको प्रभाव थियो, मेरो बुवा त्यो जमानामा डबल डिग्री गरेको व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । गाउँमा बौद्धिक रूपमा पनि जान्नेमान्य व्यक्तिको रूपमा उहाँ चिनिनुहुन्छ,’ उनले भने । कृष्णलाई एक पटक कसैले भनेको तथा बोलेको कुरा उनलाई प्रायः दोस्रो पटक भनिराख्न पर्दैन । उनी सुल्टोभन्दा उल्टोबाट पढ्न रुचाउँथे । साथीभाइसँग बोल्दा पनि उनी प्रायः उल्टोगरी बोल्थे । आफूलाई फरक देखाउने चाहना कृष्ण सानैदेखि आफूलाई फरक रूपमा चिनाउन चाहन्थे । स्कुल होस् या बाहिर पचास–सय जना सहभागी भएको ठाउँमा उनी आफूलाई फरक रूपमा कसरी चिनाउने भन्नेमा लाग्थे । त्यो कुरालाई अहिलेको यो वल्र्ड रेकर्डले धेरै सहयोग पुर्याएको उनको भनाइ छ । उनी आफ्नो यो किसिमको क्षमता भगवानले दिएको उपहार मान्छन् । ‘जोकोहीमा यस्तो क्षमता हुँदैन, मैले घोकेर, मिहिनेत गरेर पनि यो अवसर पाएको होइन, ममा त्यो किसिमको पहिचान छ, खुबी छ । कुनै पनि प्रतिस्पर्धामा जाँदा कुनै पनि कुराको अर्थ जान्न त्यसको स्पेलिङ याद हुनुपर्छ, त्यो पढ्छु तर एक पटक पढी वा सुनिसकेपछि त्यसलाई याद गर्न सक्छु,’ उनले भने । कृष्ण अगाडिबाट भन्दा पछाडिबाट अझ छिटो र सजिलो तरिकाले बुझ्न सक्छन् । जस्तै- स्टुडेन्ट शब्द उच्चारण गर्दा एसटीयुडीइएनटी भन्दा टीएन्डीडीयुडीएस अझ चाँडो समयमा भन्न सक्छन् । ‘अहिले नै पहिलो पटक सुनेका दुई–चार शब्द पनि यसरी उच्चारण गर्नसक्छु । एक– दुई पटक सुनेर दिमागमा सेट भएका शब्द भयो भने सहज हुन्छ,’ उनले भने । कृष्णले यो प्रयास नेपाली शब्दमा पनि गरेका थिए । त्यहाँ पनि सक्छु भन्ने भान भने भएको थियो । तर वर्ल्ड रेकर्ड नेपालीमा गर्छु भन्ने चाहि सोंचेका छैनन् । किनकि त्यसका लागि थुप्रै मापदण्ड मिल्नुपर्ने हुन्छ । वर्ल्ड रेकर्डमा यही शब्दमात्र सोधिन्छ र यसको मात्र तयारी गर्नुपर्छ भन्ने हुँदैन । नसुनेका शब्दहरू पनि कहिलेकाँही आइदिन्छन् । २०१३ सालको वर्ल्ड रेकर्डमा नसुनेका शब्द आउँदा केही मिलाउन समस्या भएको अनुभव सुनाए । उनले भने, ‘त्यो बेला चारवटा शब्दमा म लरबरिएको थिएँ । ४० शब्दमा चारवटा बिगारेको थिएँ तर यो पटक तयारी पनि भएर होला मैले सहजै भन्ने सकेको छु, निकै खुसी लागेको छ ।’ कृष्णको सम्झिने तरिका दिमाग अर्थात् ब्रेन सबैको उस्तै हुन्छ । आफ्नो ब्रेनलाई कति अगाडि बढाउने अर्थात् कति प्रयोगमा ल्याउने भन्ने कुरा व्यक्तिमा भर पर्छ । पाण्डे यो कुरामा दैनिकी, दिनचर्या, व्यक्तिको संगत र खानपिनले पनि निकै फरक पार्ने बताउँछन् । कृष्ण खानपिनमा सात्विक खाना खाने गर्छन् भने योगा र ध्यान पनि नियमित गर्छन् । ध्यान र योगाले दिनको सुरुवाती नै फरक हुने उनी बताउँछन् । ‘म योगा पनि गर्छु, ध्यान पनि गर्छु, आफ्नो खानपानमा पनि ध्यान दिन्छु,’ उनी भन्छन्, ‘म केही अध्ययन गर्दैछु भने ध्यान दिएर पढ्छु, रट्टान गर्ने मेरो बानी छैन ।’ कृष्णका अनुसार कुनै पनि अध्ययन गर्दा ध्यान दिएर गर्नुपर्छ । पढेर हुन्छ कि लेखेर हुन्छ कि सुनेर हुन्छ– जसरी पढ्दा याद गर्न सकिन्छ त्यो गर्ने हो । आफूमा कस्तो प्रतिभा छ भन्ने पहिचान कसरी गर्ने भन्ने प्रश्नमा उनी भन्छन्,‘ गीत गाउनेलाई स्वर राम्रो छ भनेर सुन्दा पहिचान गर्न सकिन्छ, नाच्न सक्नेले दुई तीन पटक नाचेपछि थाहा पाउँछ । तर सबै प्रतिभा बाहिर आउन सक्दैनन्, नेपालीहरूमा आफूमा भएको क्षमता बाहिर ल्याउने प्रयास पनि त्यत्ति भएको पाइँदैन । यसका लागि आफूलाई मन लागेका कुरा प्रयास गर्नुपर्छ ।’ कतिपयलाई गितार बजाउने रहर हुन्छ तर प्रयास गर्ने बानी हुँदैन । कतिलाई कविता लेख्न आउँछ तर अल्छी गरेर बस्छन् । कृष्ण भन्छन्, ‘यस्ता कुराहरू एक-दुई पटक प्रयास गर्नुपर्छ । भएन भने अर्को चरणमा पुर्याउन सहज हुन्छ । राम्रा र नयाँ कुरा केही देखियो भने त्यसलाई एकपटक प्रयास गर्नुपर्छ, यसो गर्न सकियो भने आफूले के गर्न सक्छु र के गर्न सक्दिनँ भन्ने कुरा पत्ता लगाउन सकिन्छ ।’ ‘मलाई पहिले आफ्नो क्षमता थाहा थिएन, मैले आफ्नै साथी तथा परिवारमा मात्र क्षमता प्रदर्शन गर्थें । तर पछि हैन यो मेरो क्षमता हो, बाहिर ल्याउनुपर्छ भन्ने लाग्यो र अहिले यो अवस्था पुगेको हुँ, ’उनले थपे । उनी यस्ता कुरामा डराउन र लाज मान्न नहुने बताउँछन् । कृष्णले उल्टो शब्द उच्चारणबाट वर्ल्ड रेकर्ड राख्दा धेरै हासोमा उडाएको प्रसंग सुनाए । उनले सामाजिक सञ्जालमा आफूले सेयर गरेको खुसीमा धेरैले उल्टोबाट शब्द उच्चारण गरेको भन्दै मजाक गरेका थिए । पहिलो पटक निकै चुनौतीपूर्ण थियो । त्यो बेला सयम धेरै र शब्द कम उच्चारण गर्नुपर्दा केही सहज लागे पनि चुनौतीपूर्ण थियो । तर दोस्रो पटक धेरै मिहिनेत गर्नुपर्यो । उनी भन्छन्, ‘पहिलो रेकर्ड राखिसकेकालाई दोस्रो पटक अझ चुनौतीपूर्ण हुँदो रहेछ । यो पटक पहिलोको भन्दा अझ निकै मिहिनेत गर्नुपर्यो तर सक्छु भन्ने आत्मविश्वास भने थियो।’ सर्टिफिेकट पाउनका लागि दुईवटा तरिका हुन्छन् । हिजो गरेको सबै क्रियाकलापको डकुमेन्टेशन गरेर भेरिफिकेशनको लागि पठाउनुपर्छ । यसका लागि कम्तीमा पनि तीन महिनाजति लाग्छ । यो प्रोसेसको लागि एक्स्ट्रा ६ सय डलर थप खर्च गर्नुपर्छ । नयाँ युवाहरूलाई क्षमता चिनाउने अबको योजना कृष्ण विश्व कीर्तिमानी व्यक्तिमात्र होइनन् । उनी आईटी उद्यमी पनि हुन् । उनका आफ्नै उद्योगहरू छन् । नेपाल र अमेरिकामा रहेका व्यवसाय पनि उनले हेर्दै आएका छन् । त्यो बाहेक वर्ल्ड रेकर्डको काम पनि जारी राखेका छन् । कृष्ण व्यवसायी र वर्ल्ड रेकर्ड राखेको व्यक्ति भन्ने थाहा पाएपछि विदेश र नेपालका कलेज विद्यालयले पनि मोटिभेसनल कक्षाका लागि बोलाइरहेका छन् । उनको रुचि पनि यही थियो । ‘नयाँ युवाहरूलाई आफ्नो मिहिनेत बाहिर ल्याउन सक्नुपर्छ भन्ने चाहना मेरो पनि हो,’ उनी भन्छन्, ‘सबैलाई भगवानले केही न केही फरक क्षमता दिएर पठाएका हुन्छ तर कतिले बाहिर ल्याउन सक्छन् त कतिले सक्दैनन् । हामीले आफूलाई रुचि लागेका विषमा प्रयास गर्दै जाने हो भने कुनै न कुनै बेला क्षमता प्रस्फुरित हुन्छ ।’ योभन्दा बाहेक नेपाललाई विश्वसामु चिनाउन, नेपालको सीपलाई बाहिर लैजान नेपालमा पनि यस्ता व्यक्ति छन् भनेर देखाउनतिर लाग्ने कृष्णको योजना छ । उनले यसका लागि अमेरिकाका विभिन्न ठाउँमा कार्यक्रम गर्ने योजनासमेत बनाइसकेका छन् । उनी अमेरिकामै बस्छन् । अब नेपाल र अमेरिका दुवै ठाउँमा उत्तिकै सक्रिय रहेर काम गर्ने योजनामा छन् ।
ह्याट्रिकका लागि तम्सिएका अमरेशसँग गगनको लडाइँ
काठमाडौं । फागुन २१ गते हुने प्रतिनिधिसभाको निर्वाचनमा झापा-५ पछि बढी चर्चामा भएको क्षेत्र हो सर्लाही-४ । जहाँ नेपाली कांग्रेसका सभापति गगनकुमार थापा, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का नेता अमरेशकुमार सिंह, नेकपा एमालेका रविसिंह कुशवाहा र नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका डा. रगनिश राय यादवबीच प्रतिस्पर्धा हुँदैछ । एमाले र नेकपाका उम्मेदवारको खासै चर्चा र चासो नभए पनि यस क्षेत्रमा मुख्य दाबेदार र प्रतिस्पर्धीका रुपमा थापा र सिंहलाई हेरिएको छ । नेपाली कांग्रेसजस्तो देशको ठूलो पार्टीका सभापति प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षेत्र भएकोले पनि सर्लाही-४ अहिले बढी चर्चामा छ । विगतमा आफू चुनाव लड्दै आएको काठमाडौं-४ लाई छोडेर गगन सर्लाही-४ पुग्नुलाई धेरैले आश्चर्य, संशय र सहस्यपूर्ण विषयका रूपमा लिएका छन् । यद्यपि उनको प्रवेशले पनि सर्लाही-४ को माहोल गर्मराएको छ । यसअघि दुई पटक सोही क्षेत्रबाट जितेर लोकप्रिय नेताको छवि निर्माण गरिसकेका अमरेशकुमार जितको ह्याट्रिक गर्ने दाउमा रहेको बेला सोही क्षेत्रमा गगनको प्रवेशले मधेशमात्रै होइन, देशको राजनीतिक माहोल पनि तातेको हो । नेपाली कांग्रेसले प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवार बनाएर गगनलाई सर्लाही-४ मा उम्मेदवार बनाएको छ । रास्वपाले सर्लाही-४ जित्नै पर्ने रणनीतिका साथ अमरेशकुमारलाई अगाडि बढाएको छ । अमरेश सो क्षेत्रमा पराजित भएको खण्डमा रास्वपाले एक थान सांसद गुमाउने छ । तर, गगनको पराजयले भने सिंगो नेपाली कांग्रेस, गगन थापा र भावी प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवारको पराजय हुनेछ । यसले गगनको राजनीतिक जीवनमा पनि ठूलो धक्कामात्रै लाग्ने छैन, नेपाली कांग्रेसको आगामी राजनीतिक रणनीति पनि असफल हुने अनुमान लगाउन सकिन्छ । यस्तो छ मत विश्लेषण सर्लाही निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ४ धनकौल गाउँपालिका, रामनगर गाउँपालिका, बलारा नगरपालिका, बरहथवा नगरपालिकाको वडा नं. १-४ र १३-१५, विष्णु गाउँपालिकाको वडा नं. १-४ र बासबरिया गाउँपालिकाको वडा नं. १-३ समेटिएको छ । यो क्षेत्रमा कुल एक लाख २१ हजार बढी मतदाता छन् । २०७९ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा स्वतन्त्र उम्मेदवार अमरेश कुमार सिंह २० हजार १७ अर्थात् कुल खसेको मतको २८.८८ प्रतिशत मत पाएर विजयी भएका थिए । उनका निकटतम् प्रतिस्पर्धी नेपाली कांग्रेसका नागेन्द्र कुमारले १८ हजार २५३ मत पाएका थिए । अर्का स्वतन्त्र उम्मेदवार मधुमाला कुमारी यादवले पनि १४ हजार ६२२ मत प्राप्त गरेकी थिइन् । अन्य मधेशवादी दलले भने ५ हजारको हाराहारीमा मत पाएका थिए । २०७९ को चुनावमा रास्वपाका उम्मेदवार धिरज ठाकुरले भने १७० मत पाएका थिए । यो क्षेत्र राजनीतिक रूपमा चलाख भएको मतदाताको मतदानबाट पनि स्पष्ट हुन्छ । लामो समयदेखि राजनीतिक संगठन बनाएर क्रियाशील राजनीतिक दलको अघि दुई स्वतन्त्र उम्मेदवारले कुल खसेको मतको ५० प्रतिशत मत प्राप्त गरेका थिए । २०७९ मा सो क्षेत्रमा कुल ६९ हजार २८३ मत खसेको थियो । २०७४ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा पनि नेपाली कांग्रेसका उम्मेदवार अमेरशकुमार सिंह निर्वाचित भएका थिए । उनले २९ हजार ६७५ मत प्राप्त गर्दा राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपालका राकेशकुमार मिश्रले २८ हजार १३६ मत पाएका थिए । अन्य दल तथा उम्मेदवारले ५०० मत पनि कटाउन सकेका थिएनन् । २०७४ र २०७९ को निर्वाचनमा पार्टीबाट र स्वतन्त्र भएर पनि अमरेश कुमार सिंहले नै विजयी हासिल गर्नुले उनको त्यहाँका मतदातासँग राम्रो सम्बन्ध रहेको र उनलाई मतदाताले पनि पत्याएको पनि बुझ्न कठिन छैन । २०७४ को संविधान सभा निर्वाचनमा भने सो क्षेत्रमा तराई-मधेश लोकतान्त्रिक पार्टीका उम्मेदवार महेन्द्र राय यादव विजयी भएका थिए । त्यतिखेर नेपाली कांग्रेसका उम्मेदवारले सो क्षेत्रमा २ हजार ६०५ मतमात्रै प्राप्त गरेको थियो । २०६४ को संविधान सभा निर्वाचनमा सद्भावना पार्टीका राजेन्द्र महतो १७ हजार ७३ मतले विजयी भएका थिए । त्यतिखेर सो क्षेत्रमा नेपाली कांग्रेसले ४ हजार २०७ मत मात्रै प्राप्त गरेको थियो । अघिल्ला निर्वाचन र ती निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले प्राप्त गरेको मतलाई विश्लेषण गर्ने हो भने प्रत्येक निर्वाचनमा कांग्रेसले मत बढाउँदै लगेको देखिन्छ । तर, कांग्रेसले प्रत्येक पटक स्थानीय नेतालाई नै उम्मेदवारका रूपमा उठाएको छ । २०७४ मा कांग्रेसबाट जितिसकेका अमरेश कुमार २०७९ मा स्वतन्त्रबाट उठ्दा र कांग्रेसको आधिकारिक उम्मेदवारसहित तत्कालीन सरकारमा भएको दलले पनि कांग्रेसलाई सहयोग गर्दा कांग्रेस त्यहाँ पराजित हुन पुग्यो । अमरेशले नै बाजी मारे । यसले अमरेश व्यक्तिगत र सांगठनिक रुपमा पनि सर्लाही-४ मा बलियो उम्मेदवारका रूपमा हेरिएका छन् । म यहाँका जनताको सुख दु:खमा सँगै छु, काठमाडौंबाट आएर यहाँ चुनाव जित्न सकिँदैन, यहाँको समस्या यहाँकै मान्छेलाई थाहा हुन्छ, त्यो कुरा यहाँका मतदातालाई राम्रोसँग थाहा छ । अहिले रास्वपाले बोलेन्द्र शाह (बालेन)लाई प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवारको रूपमा अघि सारेको छ । रास्वपाले पहिलो पटक देशमा मधेशको छोरा प्रधानमन्त्री बन्ने नारा लगाएको छ । रास्वपाले जनकपुरमा उद्घोषसभा गर्दा सर्वसाधारणको ठूलो भीड उपस्थित थियो । बढ्दै गइरहेको रास्वपाको क्रेज, अमरेशको व्यक्तिगत मत र प्रभाव र बालेन प्रधानमन्त्री बन्ने लगायत एजेण्डाले अमरेश जित्न सक्ने आधार बलियो बन्दै गएको छ । रास्वपाका उम्मेदवार सिंहले मधेशकै छोरा प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवार रहेको र आफूले पनि राम्रो काम गरेकोले आफ्नो जित सुनिश्चित रहेको सुनाए । ‘म यहाँका जनताको सुखदुखमा सँगै छु, काठमाडौंबाट आएर यहाँ चुनाव जित्न सकिँदैन, यहाँको समस्या यहाँकै मान्छेलाई थाहा हुन्छ, त्यो कुरा यहाँका मतदातालाई राम्रोसँग थाहा छ,’ उनले भने । कांग्रेसको गढमा गगनको रणनीति सर्लाही-४ नेपाली कांग्रेसको गढका रुपमा चिनिँदै आएको छ । विगतका निर्वाचन हेर्दा मधेशबाट कांग्रेसले धेरै सिट जित्ने गरेको थियो । २०४८ सालको आमनिर्वाचनमा अहिलेको मधेश प्रदेशमा पर्ने आठ जिल्लाका ३७ क्षेत्रमध्ये कांग्रेसले २८ सिट जितेको थियो । कांग्रेसका तत्कालीन नेता महन्थ ठाकुरले यहाँबाट तीन पटक विजयी हासिल गरेका थिए । २०७९ को निर्वाचनमा समानुपातिकतर्फ नेपाली कांग्रेस मधेशमा सबैभन्दा ठूलो दल बनेको थियो । कांग्रेसले तीन लाख ७२ हजार ७३४ मत पाएको थियो भने दोस्रोमा रहेको एमालेले तीन लाख २३ हजार ४२ मत पाएको थियो । सर्लाही-४ मा मात्रै पनि कांग्रेस समानुपातिकतर्फ सबैभन्दा बढी मत ल्याउने पार्टी बनेको थियो । २०७९ को निर्वाचनमा कांग्रेसले १६ हजार २९, जनमतले १२ हजार ५९५, माओवादी केन्द्रले ९ हजार ७९० र एमालेले ९ हजार ४७१ मत पाएको थियो । यस्तै, यो निर्वाचन क्षेत्रमा ५१ वटा वडा पर्छन् । त्यसमध्ये कांग्रेसले १९ वडा जित्दा माओवादी केन्द्रले १२, एमालेले १०, लोसपाले ८ र जसपाले २ वटा वडा जितेको थियो । कांग्रेसकै वडाध्यक्षले बढी मत पाएका थिए । मधेशसँगै सर्लाही-४ मा कांग्रेसको क्रेज देखेर सभापति थापा मधेश झरेका छन् । आफूले तीन पटक विजयी हासिल गरेको काठमाडौं–४ छोडेर सर्लाही–४ जाने गगन कुमार थापाको निर्णयलाई धेरै पृथक रुपले विश्लेषण गरिरहेका छन् । कतिपयले काठमाडौं–४ उनका लागि चुनौतीपूर्ण बनेको र जित्न कठिन भएकोले सुरक्षित निर्वाचन क्षेत्र रोजेको विश्लेषण गरिरहेका छन् भने कतिपयले उनले आफूलाई परीक्षण गर्न र कांग्रेसको पुरानो गढ फिर्ता गर्न मधेश झरेको तर्क राखिरहेका छन् । मधेशलाई कांग्रेसले आफ्नो गढमात्रै नभई, सुरक्षित राजनीतिक आश्रयस्थलका रूपमा पनि लिँदै आएको छ । कांग्रेस महाधिवेशन प्रतिनिधि तथा सर्लाही–४ कै मतदाता रघु काकीले सर्लाही-४ लाई विगतमा दिएको प्राथमिकता र योगदानको आधारमा उनको जित हुनेमा दुईमत नरहेको तर्क राखे । ‘सर्लाही–४ कांग्रेसको गढ पनि हो, सर्लाही–४ मा पर्ने ५१ वटै वडा सभापतिको सर्वसहमति गरेर उहाँको नाम सिफारिस भएको हो, उहाँको आगमनले कार्यकर्ता र मतदातामा नयाँ उत्साह र क्रेज बढेको छ,’ उनले विकासन्युजसँग भने । कार्कीका अनुसार सर्लाही–४ मा पहाडी र मधेशी समुदाय बसोबास गर्छन् । सबैले गगन कुमार थापालाई रोजेको उनको भनाइ छ । ‘उहाँ विगतमा पनि सर्लाही–४ आएर यहाँका समस्या समाधान गर्न क्रियाशील हुनुहुन्थ्यो, सर्लाही-४ उहाँको प्राथमिकताको क्षेत्र पनि थियो, त्यसैले पनि उहाँलाई यहाँका मतदाताले रोज्छन्, मतदान गर्छन्,’ उनले भने । तथापि कांग्रेसको गढ भनेर चिनिएको सर्लाही–४ मा रास्वपाको क्रेज र बालेनको प्रवेशले थप माहोल सिर्जना गरेको छ । यसलाई कांग्रेसीजनले चुनौतीका रुपमा लिएका छन् । मधेशकै छोरा पहिलो पटक प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवार बनेकोले मधेशी समुदायलाई देशको पहिलो प्रधानमन्त्रीका रूपमा उनीहरू हेर्न चाहन्छन् । यसले कांग्रेसी मतदाता र कार्यकर्तालाई थप चुनौती थपिएको विश्लेषकहरू बताउँछन् । रास्वपाले गत सोमबारको सभामा ‘अब कि बार, बालेन सरकार’ नारा लगाएपछि मधेशको राजनीतिमा नयाँ कोर्सको निर्माण भइरहेको छ । त्यसमा पनि मधेशकै परिचित नेता अमरेश कुमार सिंह रास्वपामा प्रवेश गर्नुलाई थप चुनौतीको रुपमा हेरिएको छ । मधेशलाई कांग्रेसको गढ भनिए पनि विशेष महाधिवेशनताका देखिएको विमतिले विगतको जस्तो एकता हुन नसक्ने टिप्पणी पनि कतिपयको छ । शेरबहादुर देउवा पक्षलाई असन्तुष्ट र रुष्ट बनाएर सभापति थापा अगाडि बढेपछि देउवा समूहको साथ नपाउने अवस्था सिर्जना हुन सक्ने र त्यसको लाभ रास्वपाले पाउने विश्लेषण पनि कतिपयको छ । गगन-अमरेश ‘नेक टु नेक’ सर्लाही-४ को चुनाव गगन-अमरेशबीचको प्रतिस्पर्धा मात्र नभई यो नेपाली राजनीति, नेपाली कांग्रेस र रास्वपाको लडाइँ र टकराव पनि हो । गगन नेपाली राजनीतिमा स्थापित केन्द्रीय नेता हुन् । सर्लाही-४ नेपाली कांग्रेसका कार्यकर्ताले आफ्ना एजेण्डा राष्ट्रिय रूपमा पुर्याएर समस्या समाधान गर्नका लागि थापा एक अब्बल नेतृत्व हुन् । उनले मधेशको सवालमा संसदमा बलियो रूपमा उठान गर्न सक्छन् । गगन कुमार थापा सर्लाही-४ का स्थायी तथा स्थानीय नेता होइनन् । मतदाताले उनलाई पत्याउने आधार उनीसँग देखिँदैन । मधेशको समुदाय बढी समुदाय केन्द्रित पनि छ । यसलाई उनले कसरी सामना गर्छन् भन्ने हेर्न बाँकी छ । युवा पुस्ताका लागि गगन एक प्रेरणा पनि हुन् । जसको प्रमाणित उनले कांग्रेसको विशेष महाधिवेशनको आयोजना गरेर देखाइसकेका छन् । नेपाली कांग्रेसको सभापति भएकोले कांग्रेसले सभापति थापालाई जिताउन सर्लाही–४ मा भए भरको शक्ति प्रयोग गर्न सक्छ । गगनले चाहेमा सर्लाही-४ मा कांग्रेसको संगठन, प्रचारप्रसार संयन्त्र र राष्ट्रिय नेटवर्कको लाभ लिन सक्छन् । उनले चुनावी प्रचारप्रसारमा प्रयोग गर्ने अर्को महत्त्वपूर्ण एजेण्डा र विषय कांग्रेस–मधेश सम्बन्ध हो । उनले ऐतिहासिक पृष्ठभूमिलाई जोड्दै मतदातालाई आकर्षित गर्न सक्छन् । यो सँगै उनलाई मधेशवासी र विपक्षीहरुले टुरिष्ट उम्मेद्वारको ट्याग भने लगाउन सक्ने सम्भावना छ । तनहुँमा भएको उपनिर्वाचनमा गगनले रास्वपाका उम्मेदवार डा. स्वर्णिम वाग्लेलाई लक्षित गर्दै टुरिष्ट उम्मेदवारलाई जिताउन नहुने टिप्पणी गरेका थिए । उनले जित्नको लागि सोही ठाउँको हावापानी खानुपर्ने तर्क राखेका थिए । उनको त्यो भाषण अहिले सामाजिक सञ्जालमा भाइरल बनिरहेको छ । थापा सर्लाही-४ का स्थायी तथा स्थानीय नेता होइनन् । मतदाताले उनलाई पत्याउने आधार उनीसँग देखिँदैन । मधेशको समुदाय बढी समुदाय केन्द्रित पनि छ । यसलाई उनले कसरी सामना गर्छन् भन्ने हेर्न बाँकी छ । उनको प्रतिस्पर्धी अमरेशकुमार सिंह भने स्थानीय नेता हुन् । उनीसँग स्थानीय भाषा, सम्बन्ध र बलियो नेटवर्क छ । उनी स्थानीय समस्याको पहिचानसँगै मतदाताले चाहेको बेला उपस्थित हुन सक्ने क्षमता राख्छन् । मधेशी समुदायकै भएकोले पनि उनलाई मतदाताले पत्याउने आधार पनि बलियो देखिन्छ । अमरेशले यसअघि दुई पटक सोही क्षेत्रबाट जितिसकेको हुनाले पनि उनीसँग त्यो क्षेत्रको अनुभव, एजेण्डा पहिचान गर्न सक्ने क्षमता र मतदाताको मनोविज्ञान बुझ्न सक्ने कला उनीसँग छ । तर, उनले जितेर पनि राष्ट्रिय राजनीति र नीति निर्माणमा ठूलो प्रभाव पार्न नसक्ने अनुमान र मूल्यांकन मतदाताले गर्न सकेमा उनलाई ठूलो चुनौती हुन सक्छ । उनको अर्को कमजोर पक्ष भनेको कमजोर संगठनात्मक आधार हो । मधेशसँगै सर्लाही-४ मा रास्वपाको बलियो संगठन छैन । उनको व्यक्तिगत सम्बन्धले मात्रै उनलाई जित्नका लागि पर्याप्त नहुन सक्छ । यद्यपि, यो सबै मूल्यांकन भने सर्लाही-४का मतदाताले गर्नेछन् । उनीहरूलाई राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभाव पार्न सक्ने नेता चाहिएको हो वा स्थानीय समस्या बुझ्न सक्ने त्यो भने हेर्न बाँकी छ ।
