एआई ऊर्जा आवश्यकता बढ्दै जाँदा न्यूक्लियर फ्यूजनमा अमेरिका चीनसँग पछाडि
काठमाडौं । चीन र अमेरिका पहिलो ग्रिड–स्तरको पारमाणविक विलयन (न्यूक्लियर फ्यूजन) ऊर्जा उत्पादन गर्न प्रतिस्पर्धामा छन् । दशकौंसम्म अमेरिकाले नेतृत्व गरेको भए पनि चीन अहिले दोब्बर लगानी गर्नुका साथै कीर्तिमानी गतिमा परियोजनाहरू बनाउँदै अगाडि बढिरहेको छ । स्वच्छ ऊर्जाको होली ग्रेल भनेर चिनिने न्यूक्लियर फ्युजनले पारम्परिक न्यूक्लियर फ्यूजनभन्दा चार गुणा बढी ऊर्जा उत्पादन गर्छ र कोइला जलाउने प्रक्रियाभन्दा ४० लाख गुणा बढी ऊर्जा दिन्छ । यसले हरितगृह ग्यास वा दीर्घकालीन रेडियोधर्मी फोहोर उत्पन्न गर्दैन । यदि सबै योजनाअनुसार अघि बढ्यो भने सन् २०५० सम्म यस उद्योगको मूल्य १ ट्रिलियन डलरभन्दा बढी पुग्नेछ । तर, सबैभन्दा ठूलो समस्या के हो ? ‘वर्तमान समयमा ब्रह्माण्डमा काम गर्ने एकमात्र विलयन ऊर्जा केन्द्र तारा मात्र हुन्,’ मासाचुसेट्स इन्स्टिट्युट अफ टेक्नोलोजी (एमआईटी) का आणविक विज्ञान र इन्जिनियरिङ प्राध्यापक डेनिस ह्वाइटले भने । अमेरिका पहिलो भए पनि किन पछाडि ? १९५२ मा अमेरिकाले पहिलो पटक हाइड्रोजन बम परीक्षण गरेर ठूलो मात्रामा फ्यूजन प्रयोग गरेको थियो । त्यसयता सात दशक बितिसक्दा पनि वैज्ञानिकहरू ऊर्जा उत्पादनको लागि विलयन प्रतिक्रियालाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् । विलयन प्रतिक्रिया त्यतिबेला हुन्छ जब हाइड्रोजन परमाणुहरू अति उच्च तापक्रममा पुग्छन् र आपसमा मिलेर प्लाज्मा नामक अति तातो ग्यास बनाउँछन् । सिद्धान्ततः यो प्रक्रियामा छुट्ने पिण्डलाई ठूलो मात्रामा ऊर्जामा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ, तर प्लाज्मा नियन्त्रण गर्न अत्यन्तै गाह्रो छ । विलयन ऊर्जा उत्पादनका प्रमुख दुई विधिहरू छन्- टोकामाक प्रविधि र लेजर विलयन प्रविधि । टोकामाक प्रविधिमा शक्तिशाली चुम्बकहरू प्रयोग गरी प्लाज्मालाई धातुको डोनट जस्तो उपकरणमा नियन्त्रण गरिन्छ । लेजर प्रविधिमा उच्च–ऊर्जायुक्त लेजरहरू प्रयोग गरी सानो इन्धन छर्रालाई संकुचित गरेर विस्फोट गराइन्छ । २०२२ मा अमेरिका विलयनबाट वास्तविक ऊर्जा निकाल्न सफल २०२२ मा अमेरिकाले लरेन्स लिभमोर नेशनल इग्निसन फेसिलेटी (एनआईएफ) मा पहिलो पटक विलयन प्रक्रियाबाट नेट–पोजिटिभ (नाफा दिने) ऊर्जा उत्पादन गर्न सफल भएको थियो । त्यसयता अमेरिकी निजी लगानी ८ अर्ब डलरभन्दा बढी पुगेको छ, जुन २०२१ मा १.२ अर्ब डलर मात्र थियो । फ्यूजन इन्डस्ट्री एशोसिएसन (एफआईए) का अनुसार यसको ४० सदस्य कम्पनीहरूमध्ये २५ वटा अमेरिका आधारित छन् । किन फ्युजनमा लगानी बढ्दैछ ? परम्परागत आणविक ऊर्जाभन्दा फ्यूजन स्वच्छ, सुरक्षित र प्रभावकारी छ । कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) डाटा सेन्टरहरूको ऊर्जा आवश्यकताहरू तीव्र रूपमा बढ्दै जाँदा ठूला प्रविधि कम्पनीहरू आणविक ऊर्जामा धेरै लगानी गरिरहेका छन् । अमेजन, गुगल र मेटाले २०५० भित्र विश्वव्यापी रूपमा न्यूक्लियर ऊर्जा तीन गुणा बढाउने प्रतिबद्धता जनाएका छन् । एफआईएका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) एन्ड्रयू होल्यान्ड भन्छन्, ‘यदि अमेरिका फ्जूजन ऊर्जा नेतृत्वमा रहन चाहन्छ भने यसमा ठूलो लगानी गर्नैपर्छ । नत्र चीनले यसमा अग्रता लिनेछ ।’ चीन किन अगाडि छ ? अमेरिकासँग सबैभन्दा धेरै परमाणु प्लान्टहरू भए पनि चीन नयाँ परियोजनाहरू बनाउने मामलामा अगाडि छ । अमेरिकाले पहिलो रियाक्टर बनाएको चार दशकपछि मात्र चीन यस प्रविधिमा प्रवेश गरेको हो । तर, अहिले सबैभन्दा धेरै आणविक फ्यूजन प्लान्टहरू निर्माण गरिरहेको छ । चीनले २००० को दशकमा इन्टरनेशनल थर्माेन्यूक्लियर एक्सपेरिमेन्टल रियाक्टर परियोजनामा सामेल भएपछि विलयन प्रविधिमा प्रवेश गर्यो, तर आईटीईआर परियोजनामा प्रमुख ढिलाइहरू भइसकेका छन् । निजी क्षेत्रमा अमेरिका अझै अगाडि विश्वभरि ८ अर्ब डलर बराबरको निजी लगानी छ, जसको ६ अर्ब डलर अमेरिका आधारित छ । एमआईटीबाट जन्मिएको कमोनवेल्थ फ्यूजन सिस्टमले लगभग २ अर्ब डलर संकलन गरिसकेको छ, जसमा बिल गेट्स, जेफ बेजोस र गुगलजस्ता लगानीकर्ताहरू छन् । वासिंगटनस्थित हेलिअनले ओपनएआईका साम अल्टम्यानलगायतका लगानीकर्ताहरूबाट १ अर्ब डलर उठाइसकेको छ । टीएई टेक्नोलोजिजले १.२ अर्ब डलर संकलन गरिसकेको छ । चीनका ठूला परियोजनाहरू ईएएसटी परियोजनाले हालसालै सबैभन्दा लामो प्लाज्मा नियन्त्रण गर्न सफल भएको छ । सीआरएएफटी ७०० मिलियन डलरको लागतमा निर्माण भइरहेको छ । चीनको नयाँ लेजर फ्यूजन परियोजना एनआईएफभन्दा दुई गुणा ठूलो छ । चीनसँग विलयन विज्ञानमा संसारकै सबैभन्दा धेरै पेटेन्ट छन् र संयुक्त राज्य अमेरिकाभन्दा १० गुणा बढी पीएचडी वैज्ञानिकहरू छन् । ‘पश्चिमी देशहरूमा सीमित प्रतिभा छ, जबकि चीन तीव्र गतिमा वैज्ञानिकहरू उत्पादन गरिरहेको छ,’ टीएईका सीईओ मिचल बिन्डरबाउर भन्छन् । उच्च-शक्ति चुम्बक, विशेष धातु र सेमिकन्डक्टर फ्यूजनन परियोजनाको लागि आवश्यक छन् । चीनले यी सामग्रीहरूमा नियन्त्रण जमाउने रणनीति बनाइरहेको छ, जसरी उसले सौर्य ऊर्जा र विद्युतीय सवारीसाधन (ईभी) ब्याट्री उद्योग नियन्त्रण गरेको थियो । विज्ञहरू चीनले उन्नत सामग्री विकासमा अमेरिकाभन्दा १० गुणा बढी लगानी गरिरहेको बताउँछन् । (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)
बैंकको सीडी रेसियो ६३ प्रतिशतसम्म झर्यो, यी ८ बैंकबाट कर्जा प्रवाह नै हुन सकेन
काठमाडौं । वाणिज्य बैंकहरुको कर्जा निक्षेप अनुपात (सीडी रेसियो) घट्दै गएको छ । नेपाल बैंकर्स संघले सार्वजनिक गरेको तथ्यांकअनुसार बैंकहरूको न्यूनतम सीडी रेसियो ६३.८६ प्रतिशतमा झरेको हो । कुनै बेला तरलताको अभाव भएर अधिकतम सीमा ९० को हाराहारीमा पुग्ने बैंकको सीडी रेसियो अहिले भने न्यूनतम अवस्थामा देखिएको हो । संघले सार्वजनिक गरेको तथ्यांकअनुसार औसत ७९.२९ प्रतिशत सीडी रेसियो भएपनि न्यूनतम राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको ६३.८६ प्रतिशतमा झरेको हो । नेपाल स्ट्याण्डर्ड चार्टर्ड बैंकको ६८.४८ प्रतिशत, नेपाल बैंकको ७२.७८ प्रतिशत, प्रभु बैंकको ७४.९७ प्रतिशत, नेपाल एसबिआईको ७६.०७ प्रतिशत र नेपाल इन्भेष्टमेन्ट बैंकको सीडी रेसियो ७६.७६ प्रतिशत कायम भएको छ । यस्तै, कृषि विकासको ७६.९९ प्रतिशत, ग्लोबल आइएमईको ७७.९५ प्रतिशत, सानिमाको ८०.६५ प्रतिशत र लक्ष्मी सनराइजको ८१.०५ प्रतिशत सीडी रेसियो कायम भएको छ । यस्तै, हिमालयनको ८२.२० प्रतिशत, नबिलको ८२.५८ प्रतिशत, कुमारीको ८२.५८ प्रतिशत, एनएमबिको ८३.३३ प्रतिशत, एभरेष्टको ८३.५२ प्रतिशत, एनआईसी एसियाको ८३.६१ प्रतिशत, सिद्धार्थको ८३.६५ प्रतिशत, सिटिजन्सको ८४.३२ प्रतिशत, प्राइम कमर्सियलको ८४.९९ प्रतिशत र माछापुच्छ्रेको ८५.६५ प्रतिशत सीडी रेसियो कायम भएको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकको व्यवस्थाअनुसार सीडी रेरियो अधिकतम ९० प्रतिशत हुनुपर्छ । त्यो भनेको बैंकले १०० रुपैयाँ निक्षेप संकलन गर्यो भने त्यसको ९० रुपैयाँमात्रै लगानी गर्न पाउँछ । अहिले बैंकको सीडी रेसियो न्यूनतम ६३ प्रतिशत हुँदा बैंकले १०० रुपैयाँ निक्षेप संकलन गरेकोमा त्यसको ६३ रुपैयाँमात्रै लगानी गरेको छ भन्ने बुझ्नुपर्छ । यसकाे मतलब बैंकसँग तरलता पर्याप्त भएपनि कर्जा प्रवाह हुन सकेको छैन भन्ने हो । फागुनसम्मको तथ्यांकअनुसार वाणिज्य बैंकहरूले कुल ६० खर्ब ३७ अर्ब रुपैयाँ निक्षेप संकलन गरेका छन् भने ४८ खर्ब ५० अर्ब रुपैयाँ कर्जा प्रवाह गरेका छन् ।
पाँच वर्षमा पुनर्बीमा कम्पनीको लगानी १५० प्रतिशतले वृद्धि, कुन क्षेत्रमा कति ?
काठमाडौं । पुनर्बीमा व्यवसाय गर्ने पुनर्बीमकहरूको लगानी वार्षिक रूपमा बढ्दै गएको छ । नेपाल बीमा प्राधिकरणको तथ्यांकअनुसार सञ्चालनमा रहको दुई पुनर्बीमा कम्पनीको पाँच आर्थिक वर्षमा विभिन्न क्षेत्रमा गर्ने लगानी १५० प्रतिशतले वृद्धि भएको देखिन्छ । प्राधिकरणको तथ्यांकअनुसार कम्पनीहरूले आव २०७६/७७ मा १५ अर्ब ४२ करोड ४० लाख लगानी गरेकोमा २०८०/८१ मा आइपुग्दा ३८ अर्ब ५६ करोड ४८ लाख लगानी गरेको हो । कम्पनीहरूले आव २०७७/७८ मा २४ अर्ब ४ करोड ३६ लाख लगानी गरेका थिए । जुन आव २०७६/७७ को तुलनामा ५५.८८ प्रतिशतले वृद्धि हो । उक्त आवमा हिमालयन इन्स्यारेन्स कम्पनीले लगानी सुरु गरेको हुँदा लगानीमा ठूलो वृद्धि भएको बीमा प्राधिकरणले जनाएको छ । रु करोडमा । आव २०७८/७९ मा कम्पनीहरुको लगानी ११.७८ प्रतिशतले बढेर २६ अर्ब ८७ करोड ५० लाख भएको छ । आव २०७९/८० मा आइपुग्दा ११.७५ प्रतिशतले वृद्धि भएर ३० अर्ब ३ करोड २७ लाख लगानी भएको छ । कुन क्षेत्रमा कति लगानी ? जीवन बीमा, निर्जीवन बीमा कम्पनीहरूले जस्तै पुनर्बीमा कम्पनीहरूले पनि सबैभन्दा बढी बैंक तथा वित्तीय संस्थाको निक्षेपमा लगानी गरेको देखिन्छ ।प्राधिकरणको तथ्यांकअनुसार आव २०८०/८१ मा दुई पुनर्बीमा कम्पनीले वाणिज्य बैंकको निक्षेपमा कुल लगानीको ७५.५५ प्रतिशत लगानी गरेको छ । उक्त आवमा दुई पुनर्बीमा कम्पनीले वाणिज्य बैंकको निक्षेपमा २९ अर्ब १३ करोड लगानी गरेको छ । कम्पनीहरूले आव आव २०८०/८१ मा २९ अर्ब १३ करोड लगानी गरेका छन् । जसमा नेपाल पुनर्बीमा कम्पनीले १५ अर्ब ५४ करोड, हिमालयन रिइन्स्योरेन्स कम्पनीले १३ अर्ब ५९ करोड लगानी गरेको छ । विकास बैंकमा पुनर्बीमा कम्पनीहरूले बढीमा २ अर्ब एक करोड लगानी गरेका छन् । जुन कुल लगानीको ५.२३ प्रतिशत लगानी हो । आव २०८०/८१ मा नेपाल पुनर्बीमा कम्पनीले १ अर्ब ८६ करोड र हिमालयन रिइन्स्योरेन्सले १५ करोड लगानी गरेको छ । त्यस्तै, ‘ग’ वर्गको बैंकमा पुनर्बीमा कम्पनीको लगानी १० करोड रुपैयाँ छ । यस क्षेत्रमा नेपाल पुर्नबीमा कम्पनीको मात्रै लगानी देखिन्छ । उक्त कम्पनीले १० करोड लगानी गरेको हो । सरकारी बचत तथा ऋणपत्रमा ३० करोड रुपैयाँ लगानी गरेको छ । जसमा नेपाल पुर्नबीमा कम्पनीले लगानी रहेको छ । हिमालयन रिइन्स्योरेन्सले भने यस क्षेत्रमा लगानी गरेको छैन । यसबाहेक सूचीकृत पब्लिक कम्पनीको सेयरमा कम्पनीहरूले १ अर्ब १७ करोड लगानी गरेका छन् । जसमध्ये हिमालयन रिइन्स्योरेन्सले १ अर्ब ८ करोड र नेपाल पुर्नबीमा कम्पनीले ९ करोड रुपैयाँ लगानी गरेको छ । घरजग्गामा १० प्रतिशत लगानी गर्न पाउने व्यवस्था भए पनि पुर्नबीमा कम्पनीले आव २०८०/८१ मा लगानी गरेको देखिँदैन । त्यस्तै, पूर्वाधार, कृषि, पर्यटन, ऊर्जा, शिक्षा, स्वास्थ्यलगायत क्षेत्रमा पनि कम्पनीले लगानी गरेको देखिँदैन । पुनर्बीमा व्यवसाय गर्ने पुनर्बीमकहरूको लगानी (करोडमा)
