सेवा : स्वास्थ्य

काठमाडौं । प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाले सरकारले ज्येष्ठ नागरिकको स्वास्थ्यमा पहुँच सुनिश्चित गर्न स्वास्थ्य प्रणालीमा सुधार गरिरहेको बताएका छन् । शनिवार ललितपुरको बाँडेगाउँस्थित पूर्व प्रधानमन्त्री एवं सन्त नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईको ९८ औं जन्मोत्सवका अवसरमा आयोजित कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै यस्तो बताएका हुन् । उनले ज्येष्ठ नागरिकको जीवन, सहज, सुरक्षित, सम्मानित र सुनिश्चित गरी सामाजिक न्यायको प्रत्याभुति दिलाउन सरकारले काम गरिरहेको बताए । उनले ज्येष्ठ नागरिको उपचारका लागि स्वास्थ्य पूर्वाधारमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यक्ता रहेको पनि बताए । उनले ज्येष्ठ नागरिकको सामाजिक सुरक्षालाई देशभर बढाउन सरकारले बजेटमा ६५ वर्ष नाघेकालाई वृद्ध भत्ता दिने व्यवस्था गरेको उल्लेख गरे । उनले भने, ‘आज किसुनजीको नाममा किसुनजी ज्येष्ठ नागरिक स्वास्थ्य सेवा अभियान शुरु भएको कुरा सुन्दा अत्यन्त खुशी लागेको छ । यो अभियानले ज्येष्ठ नागरिकको जीवन, सहज, सुरक्षित, सम्मानित र सुनिश्चित गरी सामाजिक न्यायको प्रत्याभुति दिलाउन मद्दत पुग्नेछ । सरकारले ज्येष्ठ नागरिकको स्वास्थ्यमा पहुँच सुनिश्चित गर्न स्वास्थ्य प्रणालीलाई सुधारको प्रयास गरिरहेको छ । ज्येष्ठ नागरिको उपचारका लागि स्वास्थ्य पूर्वाधारमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यक्ता छ । ज्येष्ठ नागरिकको सामाजिक सुरक्षा सबैतिर पुगोस् भनेर सरकारले बजेटमा ६५ वर्ष नाघेकालाई वृद्ध भत्ता दिने व्यवस्था गरेको छ ।’ प्रधानमन्त्री देउवाले सन्त नेता भट्टराई जस्ता प्रेरणादायी व्यक्तिहरुसँग काम गर्न पाउनु आफ्नो लागि गौरवको विषय भएको बताए । सो अवसरमा प्रधानमन्त्री देउवाले किसुनजी ज्येष्ठ नागरिक स्वास्थ्य सेवा राष्ट्रिय अभियानको शुभारम्भ समेत गरेका थिए ।

एजेन्सी । पछिल्लो समयमा विश्वभर मानिसको औसत आयु लगातार बढिरहेको छ । यसको मुख्य कारण यो हो कि विज्ञानले निरन्तर रोगहरूको उपचार गर्ने नयाँ विधि र प्रविधि पत्ता लगाइरहेको छ । तर, अहिले पनि मानिसको मृत्युको सबैभन्दा ठूलो कारण वृद्धावस्था नै हो । के यो पनि समाधान हुन सक्छ ? संसारभर उमेरको प्रभावलाई कम गर्न धेरै अनुसन्धानहरू भइरहेका छन्। मोहनलाल शर्मा अमेरिकाको टेक्सास बिहानको समय थियो, घाम लागिसकेको थियो । मिङ वाङ आफ्नो काममा गइरहेकी थिइन् । अब उनले के उपलब्धि हासिल गर्नेछिन भन्ने कुराले उनलाई उत्सुक बनाइरहेको थियो । केही समय पछाडि उनले आफ्नो प्रयोगशालाको ढोका खोलिन् । अलग अलग बक्सामा हजारौं जीवहरु उनले देखिन् । उनले ती जीवहरु हेरेर महशुस गर्छिन की सोही अनुसार मानिसको कमजोर अवस्थाको बिमारीको उपचार गर्न सम्भव छ । बुढो मानिसको उपचार सम्भव छ । विश्वमा वृद्धअवस्थाको कारणले दैनिक १ लाख मानिसको ज्यान जाने गरेको छ । वृद्ध अवस्था घटाउन सकिने विषयमा सोच्ने वैज्ञानिकको संख्या पछिल्लो समयमा लगातार बढ्दै गएको छ । यो दिशामा कैयन अनुसन्धान तथा परीक्षण भइरहेको छ । हामी कति उमेरसम्म जिउँदो रहन सक्छौं रु यो हामी सबैको चासोको विषय हो । दाँतले मानिसको स्वास्थ्यको प्रतिबिम्बित गर्छ ‘धेरै समयसम्म जिउनको लागि हामीले निकै मेहनत गरिरहेका छौं । हामी खुसी हुन जरुरी छ की हामी आजको समयमा जन्म लिएका छौं ।’ डा. कार क्रिस्टनसन, डेनिस एजिंग रिसर्च सेन्टर यीनले लामो समयदेखि डाक्टरको रुपमा बिमारीहरुको उपचार गर्दै आएका थिए । त्यसपछि उनले डेनिस रिसर्च सेन्टर सञ्चालनको शुरुवात गरे । उनले मानिसहरु विमारी नहुने विषयमा सोँच्न थाले । अब उनको कोशिष मान्छेहरु कसरी बिमारी हुँदैनन भन्नेमा केन्द्रीत भएको छ । सायद तपाईं पनि जान्न चाहनुहुन्छ की बढ्दै गरेको उमेरको हाम्रो शरिरमा कस्तो प्रभाव परिरहेको हुन्छ ? यसको जवाफ छ उनीसँग । यो एक प्रकारले शरिरमा हुने नोक्सान वा शरिरमा हुने टुटफुट जस्तै हुन्छ । यसको शुरुवात अणुको स्तरमा हुन्छ । अनि कोषिका सम्म पुग्छ, त्यसको पश्चात अंग र अनि पुरै शरिरमा असर देखिन्छ । शरिरलाई जतिपनि असर पुग्दै जान्छ सोही अनुसार मर्मत पनि हुँदै जान्छ । यसले विस्तारै शरिरलाई बुढोतर्फ लैजान्छ । सवाल यो उठ्छ की यसको शुरुवात कहिलेदेखि हुने गर्छ र शरिर कुन उमेरसम्म बाँच्न सक्छ ? उनी भन्छन् की यसको शुरुवात ३५ वर्षदेखि हुने गर्छ । जब शरिर प्रौढ अवस्थामा प्रवेश गर्छ शरिर बुढो हुने प्रकृया तिव्र गतिमा हुन जान्छ । उनका अनुसार तपाईंको मृत्युको जोखिम प्रत्येक वर्ष ११ देखि १२ प्रतिशतले बढ्दै जान्छ । तर, यी सबै विषयहरुलाई एकछिन पर राखेर यदी तपाईं आफ्नो जीवनलाई पुर्खाको जीवनचक्रसँग तुलना गर्नुभयो भने अहिलेको अवस्था निकै राम्रो भएको पाउनुहुनेछ । करिब १ सय ५० वर्ष पहिले विश्वका धेरै देशमा मानिसहरुको औसत उमेर जम्मा ४० वर्षको मात्रै थियो । तर, अहिले युरोपका धेरै देशहरुमा मानिसहरुको औसत आयु ८० वर्ष भएको छ । ‘मेरो बुझाइ अनुसार यसो हुनुमा मानिसहरुले आजकल आफ्नो शरिरलाई राम्रो अवस्थामा राख्न थालेका छन्, तपाईंले मानिसहरुको दाँतको अवस्थालाई हेर्नुस्, मानिसहरुकवो दाँतको अवस्था लगातार राम्रो हुँदै गइरहेको छ । यस्तो देखिन्छ की यदी दाँत राम्रो अवस्थामा छ भने शरिरको अवस्थामा राम्रो स्थितिमा रहन सक्छ’, उनको भनाइ । यो एक हिसाबले तपाईं स्वस्थ हुनुहुन्छ भन्ने प्रमाण पनि हो । फ्रान्सकी एकजना महिला ‘जोन लुइस काल्मा’ १ सय २२ वर्षसम्म बाँचेकी थिइन् । सबैभन्दा धेरै बाँच्नेको रेकर्ड अहिलेसम्म उनको नै रहेको छ । उनको मृत्यु १९९७ मा भएको थियो । त्यसभन्दा यता २० वर्ष भन्दा धेरै समय बितिसकेको छ । अहिलेसम्म सो उमेरभन्दा धेरै बाँच्नेको रेकर्ड जानकारीमा आएको छैन । अहिले मानिसको औसत आयु बढ्नुको कारण भनेको मानिसको मृत्यु हुन सक्ने बिमारको उपचार नै हो । तर अब त्यो अवस्थाको नै अन्त्य गर्ने तयारी बैज्ञानिकहरुले गरेका छन्, जो बिमारीको कारण बन्छ । जसलाई हामीले वृद्ध अवस्था भनेर बुझ्छौं । अंगको थ्रीडी प्रिन्टिङ ‘हाम्रो परिवारका सदस्यहरु रातको समयमा खानको लागि जब एकै ठाउँमा जुट्ने गर्दथे मैले आफ्नो बुवा र हजुरबुवाले यो भनिरहेको सुन्ने गर्दथेँ की उनीहरुले राम्रा मान्छेहरुको जीवन बचाउन सकेनन् ।’ तुहिन भौमिक/वैज्ञानिक तुहिनको परिवारमा थुपै्र डाक्टरहरु छन र उनी स्वयं पनि वैज्ञानिक हुन् । ‘मैले मेरो बुवासँग सोध्ने गर्दथेँ की उहाँ ती महत्वपूर्ण व्यक्तिहरुको जीवन किन बचाउन सक्नुभएन ?’ उनको बुवाको जवाफ हुने गर्दथ्यो की अरु औषधी नै थिएन । त्यसपछि उनले भन्ने गर्दथे, ‘म डाक्टर बन्दिन म औषधी बनाउने मान्छे बन्छु ।’ तुहिनले जीव विज्ञानमा पिएचडी गरेपश्चात एउटा कम्पनीको सञ्चालन गर्ने गर्छन् । उनको यो कम्पनीले भारतमा पहिलोपटक कृत्रिम कलेजोको निर्माण गर्यो । उनको भनाइअनुसार उमेरको कारणले हुने मृत्युमा मान्छेको मुटु अथवा अरु कुनै महत्वपूर्ण शरिरको अंगले काम गर्न छोड्ने गर्छ । त्यस्तो अवस्थामा मानिसले अर्को अंग प्राप्त गर्न सक्यो भने उसले नयाँ जीवन प्राप्त गर्न सक्छ । अंग प्रत्यारोपणको लागि एकआपसमा अंग मिल्न समेत आवश्यक हुन्छ । कहिलेकाहीँ रोगको उपचारमा पर्खदा पर्खदा नै जीवन समाप्त हुन्छ । यही सन्दर्भमा वैज्ञानिक तुहिनले सोचे की अंग दान गर्नुभन्दा उत्तम कतै अंग नै बनाउने काम त हुँदैन ? ‘मानौ की तपाईंलाई कलेजोको आवश्यकता छ, तपाईंसँग सिटीस्क्यान र एमआरआई छ जो कम्प्युटरमा तपाईंको हुवहु आकार देखाएको हुन्छ । अब तपाईंले यसलाई बायो प्रिन्टरमा फिट गर्न सक्नुहुन्छ’, तुहिन भन्छन् । थ्रीडी प्रिन्टरले शरिरको स्क्यान गरेर थ्रीडी प्रिन्ट निकाल्न सक्छ । जो शरिरको सोही आकार र बनावटको हुने गर्छ । यसमा प्राकृतिक अंगको सट्टामा प्रोटिन र कोषिकाबाट बनाइन्छ । यो कोषिका पनि मानिसको नै हुने गर्छ । वैज्ञानिक भौमिक भन्छन्, ‘थ्रीडी अंग निर्माण पश्चात जब तपाईंले शरिरमा प्रत्यारोपण गर्नुहुन्छ, तपाईंको शरिरले थाहा नै पाउँदैन की यो अंग शरिरको बाहिर बनाइएको हो, किनकी यो उस्तै नै हुन्छ, तपाईंको शरिरले यसलाई अस्विकार गर्ने सम्भावना निकै नै कम हुन्छ ।’ वैज्ञानिक भौमिकले पोर्टेवल कलेजो निर्माण गर्न चाहेका छन् । त्यसपछि उनको नजर हुनेछ, पूर्ण रुपले काम गर्ने प्रकारको कलेजो बनाउनमा । जुन कलेजो शरिरमा पूर्ण रुपले काम गर्न सक्ने खालको हुनेछ । उनले यो काम ८/१० सालमा हासिल गर्न चाहन्छन् । सबाल यो छ की यो नयाँ प्रविधिको सहयोगले हामीले कति लामो समयसम्म जिउन सक्छौं ? वैज्ञानिक भौमिकले भनेका छन्, ‘जो सन् १९८१ पछि जन्मिएका छन् उनीहरु १३५ वर्षसम्म बाँच्न सक्छन् । यदी तपाईं त्यो समयसम्म बाँच्न सक्नुभयो भने त्यो भन्दा धेरै अगाडि सम्म जाने उपाय पनि हुन सक्छ ।’ तर, शरिरका केही भाग भने बदल्न सकिँदैन, मांसपेशी र दिमाग । तर यो विषयमा पनि नयाँ अनुसन्धान अगाडि बढेको छ । किरामाथि अनुसन्धानको सफलता मेंग वांग, प्रोफेसर, बेलोर कलेज अफ मेडिसिन, अमेरिका ‘मेरो हजुरआमाको मृत्यु हुँदा उहाँको उमेर १ सय वर्ष भएको थियो । उनको जिन्दगीको आखिरी समयसम्म उनी स्वस्थ र सक्रिय थिइन्’, प्रोफेसर वाङ्गले भनेकी छन् । उनले लामो जीवन जिउन सक्ने कारण पत्ता लगाउन चाहेकी थिइन् । उनी अहिले अमेरिकाको बेलोर कलेज अफ मेडिसिनमा मलिक्युलर तथा ह्युमन जेनेटिक्सको प्रोफेसरको रुपमा काम गरिरहेकी छन् । उनी माइक्रो बायोको प्रयोगको विषयमा जुटेकी छन् । ‘त्यो निकै सानो छ, जो हाम्रो साथमा रहन्छ, यो हाम्रो पाचन नलीको भित्र, शरिरको भित्र र छालाको बाहिरी भागमा रहेको हुन्छ । यो सानो किटाणु हरेक ठाउँमा रहेको हुन्छ ।’ मेग वाङ्गका अनुसार सानो किटाणु एक अतिरिक्त अंगको रुपमा रहेको हुन्छ, जसले हामीलाई स्वस्थ राख्नमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको हुन्छ । के वृद्ध उमेरमा पनि माइक्रो बायोको कुनै असर हुन्छ ? यही विषयको लागि मेग वाङ्ले एउटा अनुसन्धान गरिन् । उनले एक प्रकारको खास किरालाई लिइन् । ‘यो मात्रै २ देखि ३ हप्तासम्म मात्रै जीवित रहन्छ भने सही हुन्छ ।’ उनी जान्न चाहन्थिन की उनी किराको माइक्रोबायोको नै बदल्दा के हुन्छ होला ? के किराको उमेर बढ्न सक्छ ? वाङ्ले किराको पेटमा रहेको एक ब्याक्टेरियालाई छनोट गरिन र उनले यसको जिनलाई परिवर्तन गरेर नयाँ बनाइन् र किराको अलग समुहलाई सो ब्याक्टेरिया दिइन् । केही हप्तापछाडि उनी किरा हेर्न पुगिन् । उनलाई लागेको थियो की ती किराहरु मरिसके होलान्, किनकी ती किराको जीवनचक्र समय पुरा भैसकेको थियो । तर, धेरै किराहरु मरेका थिएनन् बरु ती किराको ५० प्रतिशत अरु उमेर थपिएको थियो । ‘विज्ञानमा अनुसन्धान कहिलेकाहीँ जुवा जस्तै हुन्छ, हामीसँग केही क्रेजी आइडिया थिए, तपाईंलाई थाहा हुँदैन की ती आइडिया सही छन वा छैनन् । जुन संघर्षमा तपाईंलाई नतिजा प्राप्त हुन्छ त्यो निकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।’ मेग वाङ्गले अब यो प्रयोग मुसामा गरिरहेकी छन् । महत्वपूर्ण विषय यो छ की एक दिन डाक्टरले हाम्रो लागि समेत यस्तै प्रकारको औषधि लेखेर दिनेछन र त्यसको असर हामीमा पनि यस्तै देखिनेछ । ‘मेरा सहकर्मी भन्छन् की मानिसहरु २ सय वा ३ सय वर्षसम्म जीउन सम्भव छ, तर मेरो कुरा गर्ने हो भने मेरोलागि १ सय वर्ष धेरै हो ।’ हामी कति समयसम्म बाँच्न सक्छौं ? तपाईंले कृत्रिम अंगको बारेमा जानकारी पाउनुभयो । जसको सहायताले १ सय ३५ वर्षसम्म बाँच्न सकिन्छ । अलग तरिकाको माइक्रोबायोले जीवनको ५० प्रतिशत आयु बढाउन सक्छ । यी तरिकाहरुले उमेरसँग जोडिएका समस्याहरुलाई हल गर्छन तर कारणको भने हल गर्दैनन । यदी मानिस बुढो हुने स्रोतलाई नै ठिक गर्न सकियो भने के होला ? कोशिकाले उमेरलाई बढाउन सक्छ लाना हेरिस – मोलिक्युलर जेनेटिक प्रोफेसर, युनिभर्सिटी अफ एक्सिटर, इङ्ल्यान्ड ‘केही विचारहरु यस्ता हुन्छन् जसप्रति तपाईंको विश्वास नहुन सक्छ ।’ तपाईंको शरिरको अंग अलग–अलग प्रकारको तन्तु मिलेर बनेको हुन्छ । तन्तु अलग–अलग कोशिका मिलेर बनेको हुन्छ । जब कोशिका बुढो हुन्छ, त्यसको जीवनचक्र पुरा हुन्छ । कोशिका मरेपछि भने त्यहीँ नै रहन्छ र नोक्सान पुर्याउने काम गर्छ । बुढो कोशिकाले रसायन छोड्ने काम गर्छ । जसको असर आसपासका अन्य कोशिकालाई पर्ने गर्छ । वृद्ध कोशिकाले अन्य कोशिकालाई पनि वृद्ध बनाउनको लागि प्रयत्न गर्छ । प्रोफेसर लाना यो जान्ने प्रयत्न गरिरहेकी छन की के वृद्ध कोशिका वृद्ध हुन नदिएर अन्य कोशिकाजस्तै काम गर्न सम्भव छ ? उनी भन्छिन्, ‘मेरो प्रयोगशालामा नयाँ सोध गर्ने काम भएको थियो, हामीसँग पुरानो कोशिका थियो र मसँग केही केमिकल थियो ।’ उनले आफूसँग रहेको कोशिकामा केमिकल राखेर के हुन्छ भन्ने प्रयोग गरिन् । एक हप्तापछि त्यो कोशिकाहेर्दा बुढो जस्तो नभएर बदलिएको थियो र नयाँ कोशिका जस्तै देखिएको थियो । उनले फेरि सोही अनुसन्धान गरिन, त्यसो गर्दा पनि नतिजा उस्तै आयो । उनले यस्तो प्रयोग ९ पटकसम्म गरिन् । उनले यस्तो गरेर देखाइन जो असम्भव मानिएको थियो । उनले पुरानो कोशिकालाई नयाँमा रुपान्तरण गरिन् । यो प्रयोग पश्चात विश्वभरिका वैज्ञानिक र डाक्टरहरुले प्रोफेसर लानासँग बुझ्ने कोशिष गरिरहेका छन् । फेरि पनि सवाल उही नै उठ्छ की हामी कति उमेरसम्म बाँच्न सक्छौं ? हामीसँग जवाफ पनि थाहा छ, १ सय २२ वर्षसम्म । एक महिला यो उमेरसम्म बाँचिसकेकी छन् । विशेषज्ञहरुको विचारबाट यो मान्न सकिन्छ की मानिसहरुको उमेर यो भन्दा धेरै अगाडिसम्म लैजान सकिन्छ । एकदिन जब हामी आफ्नो टुटेफुटेको अंग बदल्न सक्नेछौं र कोशिकालाई वृद्ध हुनबाट रोक्न सक्नेछौं तब हाम्रो उमेरलाई धेरै वर्षसम्म थप्न सक्नेछौं । यदी वैज्ञानिक भौमिकको भविष्यवाणीलाई मान्ने हो भने १९८१ मा जन्मिएका मानिसले १ सय ३५ वर्षसम्म बाँच्ने उद्देश्य बोक्न सक्छन्, त्यो भनेको सन् २११६ साल हुनेछ, त्यो समयसम्म विज्ञानको दुनियाँमा धेरै परिवर्तन हुनेछ । वीवीसीबाट ।

गुल्मी । गुल्मीमा कूल जनसङ्ख्याको ३८ प्रतिशत मात्र स्वास्थ्य बिमामा सहभागी भएको पाइएको छ । झन्झटिलो प्रक्रिया, जनचेतनाको कमी र बिमाको महत्व नबुझेका कारण स्वास्थ्य बिमामा सहभागी हुनेको सङ्ख्या कम देखिएको हो । स्वास्थ्य बिमा बोर्ड शाखा कार्यालय गुल्मीका दर्ता अधिकारी धुव्रराज बोगटीले गुल्मीमा अहिलेसम्म कूल ४० हजार एक सय १८ घरपरिवारका ९४ हजार पाँच सय ८९ जनाले स्वास्थ्य बिमा गराएको जानकारी दिए । राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार गुल्मीको कूल जनसङ्ख्या दुई लाख ४६ हजार आठ सय ३३ रहेको छ । यो अनुसार जम्मा ३८ दशमलव ३२ प्रतिशतले मात्र स्वास्थ्य बिमा गराएको देखिन्छ । गुल्मीमा २०७६ सालदेखि स्वास्थ्य बिमा लागू भएको हो । स्वास्थ्य बिमा बोर्ड जिल्ला शाखाका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा तीन हजार आठ घरपरिवारका सात हजार आठ सय १७ जनाले स्वास्थ्य बिमा गराएका थिए । यसबाट रु ५३ लाख ४५ हजार सङ्कलन भएको थियो । आव २०७७/७८ मा कूल २१ हजार एक सय ५८ घरपरिवारका ५८ हजार तीन सय ९२ जनाले स्वास्थ्य बिमा गराएका थिए । यसबाट नवीकरणसहित तीन करोड ५८ लाख ९२ हजार  रपैयाँ सङ्कलन भएको थियो । आव २०७८/७९ मा भने स्वास्थ्य बिमा गराउनेको सङ्ख्या घटेको छ । कूल १५ हजार नौ सय ५२ घरपरिवारका २८ हजार तीन सय ८० जनाले स्वास्थ्य बिमा गराएका छन् । यसमा अघिल्लो पटकको नवीकरणसहित चार करोड ७५ लाख ६० हजार रुपैयाँ सङ्कलन भएको स्वास्थ्य बिमा बोर्ड शाखाका प्रमुख दर्ता अधिकारी बोगटीले जानकारी दिए । गुल्मी अस्पतालमा स्वास्थ्य बिमामार्फत उपचारको सेवा लिने बिरामीको सङ्ख्या निकै न्यून छ । आव २०७८/७९ मा सो अस्पतालबाट कूल ६९ हजार चार जनाले उपचारको सेवा लिए पनि २१ हजार छ सय जनाले मात्र स्वास्थ्य बिमामार्फत सेवा लिएको अस्पतालका प्रमुख डा उत्तम पच्याले जानकारी दिए । यस वर्ष स्वास्थ्य बिमा गराउने सङ्ख्या भने बिमा बोर्डले एकीकृत गर्दैछ । यस अवधिमा गुल्मी अस्पतालबाट कूल ४७ हजार चार सय चार बिरामीले स्वास्थ्य बिमामार्फत नभई शुल्क तिरेर उपचार गराएका छन् । स्वास्थ्य बिमा गराएमा रु तीन हजार पाँच सयमा घरका पाँच जनाले एक लाख रुपैयाँ बराबरको उपचार सेवा लिन सक्छन् । स्वास्थ्य बिमामार्फत उपचार गराउने बिरामीले गुल्मी अस्पतालबाट कूल चार करोड ७३ लाख ७८ हजार रुपैयाँ बराबरको सेवा लिएको डा पच्याले बताए । पछिल्ला वर्षमा तुलनात्मकरुपमा बिमितको सङ्ख्या बढ्नुपर्ने हो । अस्थायी बसोबास गर्नेले अन्यत्र स्वास्थ्य बिमा गराएको एउटा कारण हुनसक्ने शाखाको अनुमान छ । सबैलाई स्वास्थ्य बिमामा समेट्न नसकिएको बिमाका दर्ता अधिकारी धुव्रराज बोगटीले बताए । जिल्लाभर ९३ बिमा दर्ता सहयोगीमार्फत काम भइरहेको छ । स्वास्थ्य बिमाप्रति नागरिकलाई प्रेरित गर्ने काम भने कमै भएको पाइन्छ ।