लहलहैमा लगानी, सेयर बजारमा ट्रेडर हावी
तस्बिर : ग्रोक काठमाडौं । पुँजीबजारलाई जोखिमको बजारको रूपमा लिइन्छ । यहाँ कमाउने र गुमाउने दुवै हुन्छ । सेयर बजारमा उतारचढाव भइरहन्छ । यस्तो बजारमा नेप्से परिसूचक घट्नु र बढ्नुलाई स्वाभाविक लिइन्छ । तर, कहिलेकाहीं बजारमा अस्वाभाविक घटबढ भइिदिन्छ । एकैदिन ह्वात्तै बढ्नु र अर्कोदिन ठूलो अंकले गिरावट हुनु पुँजीबजारमा सामान्य हो । अझ त्यसभन्दा पनि बढी अस्वाभाविक कमजोर वित्तीय अवस्था भएका कम्पनीमा सकारात्मक सर्किट नै लागेर कारोबार भइरहेको हुन्छ भने राम्रा वित्तीय अवस्था र अब्बल मानिएका कम्पनीहरूको सेयरको मूल्य भने बढ्न सकेको हुँदैन । सेयर बजारमा लगानी गर्ने लगानीकर्ताले कुनै पनि कम्पनीले जारी गरेको वित्तीय विवरण, मासिक या त्रैमासिक रूपमा सार्वजनिक गरेका प्रतिवेदनहरू अध्ययन गरेर मात्रै लगानीको निर्णय लिनुपर्छ । कुनै पनि कम्पनीको प्रतिसेयर मूल्य, नेटवर्थ, लाभांश वितरणको अवस्था, नाफा/नोक्सान, कम्पनीको सञ्चालन र व्यवस्थापनलगायत हेरेर मात्रै लगानी गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ । तर, पछिल्लो समय बजार ठीक विपरीत चलेको कारण लगाानीकर्ताले वित्तीय विश्लेषणभन्दा पनि कम्पनीको सेयरमूल्यको आधारमा कारोबार गर्ने प्रवृत्ति बढेर गएको छ । सेयर बजारमा देखिएको यस्तो खालको प्रवृत्तिले पछिल्लो समय लगानीकर्ताको सोच नै परिवर्तन भइसकेको छ । अझ भनौं, नेपाली पुँजीबजारमा लगानीकर्ताभन्दा पनि बढी ट्रेडर हाबी हुँदा यस्तो प्रवृत्ति देखिएको पुँजीबजारका जानकारहरू बताउँछन् । राम्रो नेटवर्थ नभएका तर बजारमा सेयर मूल्य उच्च रूपमा बढेको कम्पनीमध्ये नेपाल फाइनान्स लिमिटेड एक कम्पनी हो । उक्त कम्पनीको मूल्य २६ सय हाराहारमा पुग्यो । अहिलेको अवस्थामा सेयरमूल्य घट्दो क्रममा रहे पनि अझै पनि धेरै कारोबार गर्ने कम्पनीमध्येमा एनएफएस पर्दै आएको छ । केही समयअघि कर्णाली विकास बैंकको सेयरमूल्य त्यसैगरी उच्च रूपले बढेको थियो, जुन बैंकलाई राष्ट्र बैंकले समस्याउन्मुख घोषणा गर्दै थप निक्षेप जम्मा गर्न र कर्जा प्रवाह गर्न रोक लगाइसकेको छ । यस्तै, अर्को कम्पनी हो- नारायणी डेभलपमेन्ट बैंक । उक्त कम्पनीको वित्तीय अवस्था हेर्ने हो भने लामो समयदेखि लगानीकर्तालाई लाभांश वितरण गर्न सकेको छैन, वित्तिय अवस्था पनि त्यति बलियो छैन । तर पनि बजारमा त्यही कम्पनीको सेयर मूल्य माथि पुगेको देखिन्छ । यी कम्पनीहरू यसका केही उदाहरणमात्रै हुन् । बजारमा यस्ता कम्पनीहरू धेरै छन् जुन वित्तीय रूपमा कमजोर भएपनि लगानीकर्ताको आकर्षणमा पर्दै आएका छन् । किन हुन्छ यस्तो ? जुन कम्पनीहरू वित्तीय रूपमा बलिया छन्, वर्षौंदेखि लगानीकर्तालाई लाभांश र बोनस वितरण गर्दै आइरहेका छन् । ती कम्पनीको मूल्य नबढ्नु तर कमजोर वित्तीय अवस्था भएका कम्पनी उचालिनुको मुख्य कारण बजारको ट्रेन्डमा परिवर्तन आएको पुँजीबजार जानकार देव गुरागाईं बताउँछन् । उनका अनुसार पछिल्लो समय बजारमा लगाानीकर्ताभन्दा पनि ट्रेडर हाबी भएको छ । जसले गर्दा वित्तीय विवरण हेरेरभन्दा सेयरमूल्यको आधारमा कारोबार गर्ने प्रवृत्ति बढेर गएको छ । गुरागाईंले भने, ‘बजारमा लगानीकर्ताभन्दा ट्रेडर हाबी भयो भने यस्तो हुन्छ । अहिलेको अवस्थामा लगानीकर्ताले पुँजीगत लाभलाई मात्रै हेरेको छ, दीर्घकालीन लगानीको लागि सोच्ने लगानीकर्ता कम छन् ।’ अहिलेको अवस्थामा यस्ता थुप्रै राम्रा मानिएका कम्पनीहरूले लाभांश वितरण गर्न सकेको छैन । त्यसले गर्दा पनि बजारमा ट्रेडर हाबी हुँदै गएको उनको भनाइ छ । गुरागाईं बजारको ट्रेन्डअनुसार लगानीकर्ताले पनि आफूलाई ढाल्नुपर्ने विचार राख्छन् । ‘पुँजीबजारमा लगानी गर्दा राम्रा फण्डामेन्टल भएका कम्पनी हेरेर लगानी गर्ने सिद्धान्त नै हो, तर अहिले बजारको प्रवृत्तिमा परिवर्तन भएको छ । बजारको प्रवृत्तिअनुसार लगानीकर्ताले आफूलाई बदल्नुपर्छ । आफूलाई बजारअनुसार ढाल्न सकेन भने नाफा कमाउन गाह्रो हुन्छ,’ उनी भन्छन् । नेपाल राष्ट्र बैंकका पूर्वकार्यकारी निर्देशक डा.गोपालप्रसाद भट्ट वित्तीय अवस्था खराब भएका कम्पनीमा लगानी गर्नु लगानीकर्ताकै कमजोरी औंल्याउँछन् । लगानीकर्ता आफै नै अस्वस्थ कम्पनीमा लगानी गर्छ भने त्यसको जिम्मेवारी स्वयं लगानीकर्ताले भोग्नुपर्ने उनले बताए । कुनै कुरा नबुझिकनै अरुको लहैलहैमा लाग्ने लगानीकर्ता यस्ता कम्पनीमा फस्ने उनको भनाइ छ । ‘बजारमा दुई खालका लगानीकर्ता हुन्छन् । जान्नेबुझ्ने र चलाख लगानीकर्ता जसलाई ‘इन्फर्म’ लगानीकर्ता भनिन्छ । अर्को अरूको लहैलहैमा लागेर सेयर कारोबार गर्ने लगानीकर्ता । त्यस्ता खालका लगानीकर्ताले नै ‘सर्टटम गेन’ गर्ने, बजारलाई म्यानुपुलेट गर्छन् । कमजोर कम्पनीको सेयर मूल्य माथि पुर्याउने नै तिनै लगानीकर्ता हुन् ।’ सही कम्पनी छनोट कुनै पनि कम्पनीको वित्तीय अवस्थाले सम्पत्ति, दायित्व, कारोबारको स्थिति, आयको अवस्था, भविष्यको योजनालगायत विषयलाई जनाउँछ । लगानीकर्ताले प्रतिफललाई हेरेर लगानी गर्ने हो । आज किनेको सेयर भोलि बढोस् भन्ने सबै लगानीकर्ताको चाहना हुन्छ । आफ्नो लगानीबाट प्रतिफल पाउन चाहने लगानीकर्ताले सही कम्पनी छनोट गर्न जान्नुपर्छ । राम्रो प्रतिफल त्यही वित्तीय अवस्था बलिया भएका कम्पनीले मात्रै दिने डा. भट्टले बताए । ‘जुन कम्पनीले ग्रोथ गरिरहेको छ, नयाँनयाँ प्रोजेक्ट लिइरहेको छ, नीति, वित्तिय योजना, इन्भेष्टमेन्ट प्लान छ । त्यस्तो कम्पनीमा लगानी गर्दा भोलि डुब्दैन । भविष्यमा लगानीकर्तालाई राम्रो प्रतिफल दिन्छ । त्यस्तो कम्पनी हेरेर लगानी गर्नुपर्छ,’ उनले भने । लगानीकर्तालाई कस्तो कम्पनीमा लगानी गर्ने भन्ने सही निर्णय गर्नलाई विवरणपत्रले सहयोग गर्छ । विवरणपत्रकै आधारमा लगानीकर्ताले लगाानीको निर्णय गर्ने हो । विवरणपत्रमा सबै जानकारीहरू सही दिएको हुन्छ भन्ने मानिन्छ । नेपालको सन्दर्भमा केही कम्पनीले गलत विवरण सार्वजनिक गरेका उदाहरण नभएका भने होइनन् । नेपालमा केही कम्पनीले म्यानुपुलेट गरेर विवरणपत्र सार्वजनिक गरेका पनि छन् । यसको मतलब सबै कम्पनीको विवरणपत्रले लगाानीकर्तालाई झुक्याउँछ भन्ने पनि होइन । विवरणपत्रलाई नियामक निकाय नेपाल धितोपत्र बार्डले स्वीकृत दिनुअघि राम्रोसँग हेर्नुपर्छ । विवरणपत्रमा लगानीकर्ताको उपेक्षा धेरै लगानीकर्ताले विवरणपत्र लामो हुने हुँदा हेर्न रुचाउँदैनन् । तर डा. भट्ट लगानी गर्नेले झर्को मान्नुभन्दा पुरै विवरण पढ्नुपर्नेमा जोड दिन्छन् । सबै हेर्न सकिएन भनेपनि कम्पनी सञ्चालक, व्यवस्थापन, कम्पनीको नाफा नोक्सान, लाभांश वितरणको इतिहास, भविष्यको योजना, इपीएस, पीई रेशियोजस्ता इन्डिकेटर छुट्याउनै नहुने उनले बताए । सबै लगानीकर्ताले विवरणपत्र हेरेर विश्लेषण गर्न सक्छन् भन्ने हुँदैन । पुँजीबजारमा नबुझिकनै लगानी गर्नुभन्दा पोर्टफोलियो म्यानेजमेन्टमा लगानी गर्ने र केही सिकेपछि मात्रै दोस्रो बजारमा आउँदा डुब्ने सम्भावना कम हुने डा. भट्टको तर्क छ । ‘हल्लाको भरमा नबुझिकन लगानी गर्दा दु:ख पाइन्छ । त्यसलै लगानी गर्नुभन्दा अघि कम्तीमा कस्तो कम्पनीमा लगानी गर्दैछु त्यो कम्पनीको भविष्य के छ ? त्यो कम्पनीले विगतमा कति लाभाश बाँडेको थियो, आगामी योजना के छ ? कम्पनीले कस्तो क्षेत्रमा लगानी गरको छ लगायत विषयमा अध्ययन गरेर लगानी गर्दा सुरक्षित हुन्छ,’ उनले भने । नेपाल इन्भेष्टर फोरमका अध्यक्ष तुलसीराम ढकाल कम्पनीले दीर्घकालीन रूपमा दिने प्रतिफल, बोनस सेयर, लाभांश, ग्रोथ, फ्युचर प्लानका कुरा हेरेर लगानी गर्दा भविष्यमा समस्यामा नपर्ने बताउँछन् । राम्रा कम्पनीले बाँड्न सकेनन् लाभांश पछिल्लो समय राम्रा मानिएका कम्पनीले लाभांश बाँड्न सकेको छैनन् । बाँडेका कम्पनीहरूले पनि विगतका तुलनामा निकै कम लाभांश बाँडिरहेका छन् । अध्यक्ष ढकाल अर्थतन्त्रमा छाएकाे शिथिलताको कारण पछिल्लो समय कम्पनीहरूले लाभांश बाँड्न नसकेको तर्क गर्छन् । साथै बलियो कम्पनीमा लगानी गर्दाको परिणाम जस्तोसुकै संकट आउँदा पनि त्यसले दिने लाभांश निरन्तर आइरहन्छ, जसले लगानीकर्ता लाभान्वित हुने अध्यक्ष ढकालको भनाइ छ । ‘कोभिड-१९ पछि विश्व अर्थतन्त्र शिथिल भएको छ । छिमेकी मुलुक चीन र भारतले अर्थतन्त्रमा वृद्धि गर्न सके पनि नेपालले भने अझै अर्थतन्त्रको चुनौती सामना गरिहेको छ । यसले गर्दा कम्पनीहरूले बाँड्ने लाभांशमा कमी देखिएको छ । तर बलियो कम्पनीले जस्तोसुकै संकटमा लाभांश दिएका छन्, दिनेछन्, ’ उनले भने । ढकालका अनुसार लगानीकर्ताले दीर्घकालीन लगानीका लागि युनिलिभर नेपाल, चार्टर्ड बैंक, एभरेष्ट बैंक, सानिमा हाइड्रो, नेपाल टेलिकमलगायत कम्पनीहरू छनोट गर्न सक्छन् । बलियो कम्पनीमा लगानी गर्दा पारदर्शी हुने र लगानीको राम्रो प्रतिफल पाउने हुँदा त्यस्ता कम्पनी छनोट गरेर लगानी गर्न ढकाल सुझाउँछन् ।
बीमा : सरेन्डर गर्ने र नवीकरण नगर्ने प्रवृत्ति रोकिनुपर्छ
नेपालमा ४ प्रकृतिका ३७ बीमा कम्पनी सञ्चालनमा छन् । जीवन बीमा कम्पनी १४, निर्जीवन बीमा कम्पनी १४, पुनर्बीमा कम्पनी दुई र लघुुबीमा कम्पनी ७ वटा (जीवन ३ र निर्जीवन ४ वटा) छन् । सबै प्रकारका बीमा कम्पनीको कार्यक्षेत्र बीमा नियमावलीले स्पष्ट तोकेको छ भने कम्पनीहरूको चुक्ता पुँजी व्यवसायअनुसार छुट्याइएको छ । जीवन बीमा गर्नु भनेको लगानीका साथै जोखिम बहन पनि हो भने निर्जीवन बीमाले सम्पत्तिको सुरक्षामा सहयोग गर्छ । पुनर्बीमा कम्पनीले जीवन र निर्जीवन बीमाले गरेका बीमाहरूको पुनः बीमा गरेर कम्पनीहरूको व्यवसायलाई सुरक्षित र जोखिमरहित बनाउन देश र विदेशमा साझेदारी गर्ने गरेको छ । पछिल्लो समय नेपालमा बीमाको पहुँच बढ्दै गएको छ । राज्यले दिएका सहुलियत र चेतना वृद्धिका कारण बीमाको पहुँच वृद्धि सम्भव भएको हो । चेतना वृद्धिकै कारण देशका कुना-कुनामा बीमा कम्पनीहरूले आफ्नो व्यवसाय फैलाउन सफल भएका छन् । नेपाल बीमा प्राधिकरणको भदौसम्मको तथ्यांकअनुसार जीवन बीमा (म्यादी, आवधिक, वैदेशिक रोजगारी र अन्यसमेत) को पहुँच ४२.९२ प्रतिशत जनसंख्यामा पुगेको छ । तर, अझै पनि ५७.१ प्रतिशत जनसंख्या बीमाको पहुँचबाहिरै छन् । यसले बीमाको सम्भावना अझै धेरै रहेको देखाउँछ । प्राधिकरणले बीमा क्षेत्रको विकास र व्यवसायलाई व्यवस्थित गर्न ‘दोस्रो रणनीतिक योजना २०२३-२०२७’ कार्यान्वयनमा ल्याएको छ । बीमाको पहुँच वृद्धि, कम्पनीमा सुशासन तथा अर्थतन्त्र वृद्धिमा यिस क्षेत्रको भूमिकालाई रणनीतिक योजनाले महत्त्वका साथ उठाएको छ । शिथिल अर्थतन्त्रको प्रभाव पछिल्लो समयमा मुलुुकमा देखिको आर्थिक शिथिलताबाट यो क्षेत्र पनि अछुतो छैन । कम्पनीहरूको आम्दानीको मुख्य स्रोत बैंक तथा वित्तीय संस्थाले दिने मुद्दती निक्षेप (एफडी) को ब्याजदर घट्दै गएको छ । ब्याजदर घट्दा बीमा क्षेत्रको लगानी र प्रतिफल दुुवै घटिरहेको छ । अहिले वित्तीय क्षेत्रमा पर्याप्त तरलता छ । लगानीयोग्य रकम पर्याप्त भए पनि बजारमा आत्मविश्वासको कमी देखिन्छ । अधिक तरलताका कारण वित्तीय संस्थाले थप निक्षेप लिन सक्ने सम्भावना कम हुँदै गएको छ । ऋणको ब्याजदर एकल बिन्दुमा झरेको छ र लामो समयसम्म सस्तोमा ऋण पाउने अवस्था बनेको छ । यद्यपि ऋण अत्यन्तै कम गइरहेको छ । मानिसहरूको क्रयशक्ति न्यून भएका कारण ऋण कम हुँदै गएको बुझ्न सकिन्छ । ऋण बढेको खण्डमा बजारमा पैसा जान्छ । उत्पादन क्षेत्रमा लगानी हुन्छ । लगानी बढेपछि थप रोजगारी सिर्जना हुुन्छ र मानिसहरूको खल्तीमा पैसा आउँछ । खल्तीमा पैसा भएपछि मानिसहरू खर्च गर्न उत्साहित हुन्छ र यसले समग्र अर्थतन्त्रमा चलायमान बनाउँछ । बीमा क्षेत्र पनि अर्थतन्त्रकै एक पाटो हो । बजारमा माग नबढ्दा बीमाक्षेत्र पनि प्रभावित हुन पुुगेको छ । यद्यपि पछिल्लो तथ्यांकले बीमा व्यवसाय बढेकै देखाउँछ । वैदेशिक रोजगारी र म्यादी बीमालाई छोड्दा पनि समग्रमा बीमा व्यवसायको वृद्धि देखिन्छ । म्यादी, लघु म्यादी, वैदेशिक रोजगार जीवन बीमालेखसहित करिब ४३ प्रतिशत जनसंख्या बीमाको दायरामा आउनुु बीमा व्यवसाय वृद्धि भएको संकेत हो । पछिल्लो समय बीमालेख समर्पण (सरेन्डर) गर्ने क्रम र मात्रा (भोल्युम) बढेकाले चुनौती थपिएको छ । त्यस्तै, नवीकरण गर्नेको प्रतिशत पनि घटेको देखिन्छ । नवीकरण गराउनकै लागि संस्थाहरूले विभिन्न पुनरुत्थान कार्यक्रम (रिभाइभल स्किम) चलाइरहेका छन् । अहिले आएका चुनौतीले नयाँ व्यापारमा केही न केही संकुचन ल्याएको छ । तर, नवीकरण नगर्ने र सरेन्डर गर्नेको संख्या बढ्नुुले अर्थतन्त्रको वास्तविक चित्र देखाउँछ । बैंकको ब्याजदर बढ्यो भने बीमामा सरेन्डर गर्ने क्रम बढ्छ किनभने बीमामा गरेको लगानी झिकेर बढी ब्याज आउनेतिर मानिसहरूले पैसा राख्ने गरेको पाइन्छ । यो बेला ऋण लिने पनि बढेका हुन्छन् । अप्ठ्यारो अवस्थामा पनि बीमा कसरी अघि बढिरहेको छ भन्ने कतिपयलाई लाग्न सक्छ । तर, मानिसहरूले आफूसँग भएको पैसा कि त लगानी गर्छन् कि त वित्तीय संस्थामा बचत गर्छन् । बीमा भनेको बचत पनि हो । तर, बचतका रूपमा राखिने निक्षेपको ब्याजदर सस्तिँदा मानिसहरू पैसा के गर्ने भनेर अल्मलिएका छन् । त्यस्तै, पुँजीबजारमा आएको उतारचढावले पनि मानिसहरू केही आत्तिएको देखिन्छ । घरजग्गा कारोबार सुस्ताएको छ । बीमामा गरेको लगानी सुरक्षित हुन्छ । संस्थागत रूपमा बीमा कम्पनीले गरेको लगानीको प्रतिफल अहिले कम आउला । तर, अहिलेसम्म गरेको लगानीको पोर्टफोलियो मिसिएर औसत (एभरेजिङ) गर्दा हाल प्राप्त गरिरहेको भन्दा बढी प्रतिफल आगामी दिनमा पाउने अवस्था बन्छ । बीमा गर्दा जोखिम वहन हुनुका साथै केही बचत पनि हुने भएकाले बुझेका मानिसहरू बीमा गर्न प्रेरित हुन्छन् । बीमा र ब्याजदर बैंकको ब्याजदर कम हुँदा बीमा गर्ने बढ्छन् । तर, उनीहरूको अपेक्षाअनुसार बीमा कम्पनीले सेवा दिन सक्छन् वा सक्दैनन् भन्ने मुख्य चुनौती हुन्छ किनभने बीमाको सबैभन्दा बढी लगानी मुद्दती निक्षेपमा हुन्छ । सामान्यतः मुद्दती निक्षेपको ब्याजदर कम भएका बेला वित्तीय संस्था अधिक तरल अवस्थामा हुने भएकाले थप निक्षेप लिन खासै इच्छुक हुँदैनन् । पहिले ऋणको ब्याजदर ज्यादै बढ्दा व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेप र संस्थागत मुद्दती निक्षेपको ब्याजदर अन्तर १.५ प्रतिशत थियो । पछि १ प्रतिशतमा आयो । कर्जाको ब्याजदर नै एकल विन्दुमा आएपछि संस्थागत निक्षेपलाई दिइने ब्याजदर र व्यक्तिगत निक्षेपकर्तालाई दिइने व्याजदरमा भिन्नता नहुुनुुपर्ने थियो । तर, नेपालमा फरक बनाइएको छ । बीमा कम्पनीहरूको मुख्य लगानी बैंकको मुद्दती निक्षेपमा हुन्छ । यस्तो अवस्थामा निक्षेपलाई संस्थागत र व्यक्तिगत भनेर छुुट्याइनु न्यायोचित होइन र नेपाल राष्ट्र बैंकले आफ्नो नीतिमा पुनर्विचार गर्नु आवश्यक छ किनभने छरिएर रहेको पुँजीलाई संस्थागत च्यानलभित्र ल्याउने काम बीमा कम्पनीहरूले गरेका छन् । बीमा कम्पनीमा सामान्यतः ६ प्रतिशत बोनस दरको हिसाब भइरहेको हुन्छ । त्यसैले बीमालाई दोहोरो मारमा पर्ने गरी राख्नु हुँदैन । जीवन बीमामा करको असर जीवन बीमाको कर गणना गर्ने विधिमा पुनर्विचार गर्नुपर्ने देखिन्छ । बीमा कम्पनीले सुुरुकै नाफामा कर्पोरेट कर ३० प्रतिशत तिर्छन् । बीमाशुल्क (प्रिमियम) का रूपमा आएको रकमलाई लगानी गरेपछि आएको प्रतिफललाई आयका रूपमा गणना गरिन्छ । तर, बिमितलाई बीमाबापत दिइने रकम र दाबी (क्लेम) बापत दिइने रकमलाई कर गणना राखिँदैन, जबकि विकसित मुुलुकमा समायोजन गर्न दिइन्छ । नेपालमा भने करले आयलाई मात्र चिनेका कारण जीवन बीमा कम्पनीहरूलाई असर परिरहेको छ । नेपाल लाइफ इन्स्योरेन्सले ०८०/८१ मा ५३ प्रतिशतसम्म अर्थात् दुई अर्ब ५६ करोड रुपैयाँ कर तिरेको छ । कम्पनीले प्रत्यक्ष तिर्नुपर्ने ३० प्रतिशत भए पनि अप्रत्यक्ष रूपमा लाग्ने करको प्रभाव जीवन बीमा कोषमा पर्ने गरेको छ । सही हिसाबले गणना गर्ने विधि भएको भए जीवन बीमा कोषमा रकम थप हुन्थ्यो । बीमा कोष बढ्नु भनेको बीमालेख खरिद गर्नेको हित हुनु हो । बीमा कोषको ९० प्रतिशत प्रतिफल बीमालेख खरिदकर्तालाई जान्छ र १० प्रतिशत मात्र सेयरधनीलाई जान्छ । यसलाई नीतिगत रूपमै सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । नेपाल स्रोतको कमी भएको मुलुक हो । राज्यले सामाजिक सुरक्षाको अवधारणा अगाडि सारेको छ । तर, सामाजिक सुरक्षामा कति जोडिएका छन् त ? यसमा धेरैलाई जोड्न सकिएको छैन । सामाजिक सुरक्षामा बीमाले केही हदसम्म सहयोग गरेको छ । राज्य आफैंले गर्नुपर्ने काम जनताले बीमामार्फत सेवा दिएका छन् । बीमाको पहुँच बढाउन राज्यको भूमिका ४३ प्रतिशतमा बीमाको पहुुँच पुगेको भनिए पनि यथार्थ (कोर) मा १७÷१८ प्रतिशत छ । वैदेशिक रोजगारी, लघु र म्यादी बीमालाई जोड्दा ठुलो हिस्सा देखिएको हो । यद्यपि केही वर्ष अगाडिसम्म न्यून रहेको बीमाको पहुँच वृद्धि भएको छ, त्यो सबै पक्ष आक्रामक तरिकाले प्रस्तुत भएकाले सम्भव भएको हो । बीमाको पहुँच बढाउन राज्यले दिँदै आएको प्रिमियमबापत ४० हजारसम्मको कर छुटलाई बढाएर न्यूनतम एक लाख रुपैयाँ पुर्याउनुपर्छ । यसले बीमाको विस्तार बढ्नुका साथै राज्यले दिन नसकेको ‘कभरेज’ बीमा मार्फत हुन्छ । जनताले आफ्नै खल्तीबाट पैसा तिरेर सुरक्षित भइरहेको हुन्छ । कारोबार बढेपछि राज्यले पनि कर्पाेरेट कर पाउँछ । बीमा बजार बढ्यो भने राज्यलाई नै फाइदा हुने हो । बीमा बजारमा वित्तीय औजारको पनि आवश्यकता छ । जीवन बीमा कम्पनीले १५ देखि २० वर्षको बचत योजना ल्याएका हुन्छन् । तर, कम्पनीहरूसँग सम्पत्ति आर्जन गरेर लगानी गर्नलाई कुनै औजार छैन । ‘इक्विटी मार्केट’ केही मात्रामा भए पनि सबै पैसा त्यहाँ राख्न सकिँदैन । राज्यको पुँजीगत खर्च भएन, उत्पादन क्षेत्रमा पैसा गएन, अरू क्षेत्रको पैसा पनि प्रविधि क्षेत्रमा गएन भनिरहेको अवस्था छ । बीमा क्षेत्रलाई विभिन्न ऋण (बन्ड) को खाँचो छ । बीमा क्षेत्रले नियमित नगद प्रवाह (क्यास फ्लो) हुने र आगामी दिनमा इक्विटीमा परिवर्तन गर्न सकिने हाइब्रिड वित्तीय औजारको आवश्यकता छ । यसले राज्यका पूर्वाधार पनि बन्छन् भने बीमा कम्पनीहरूलाई वित्तीय औजारको अवसर पनि प्राप्त हुुन्छ । बीमा क्षेत्रलाई चलायमान बनाउन र आवश्यक सहजीकरण गर्न राज्य जिम्मेवारीपूर्वक प्रस्तुत हुनुुपर्छ । नियामकले आ–आफ्नो पक्षबाट राज्यको आवश्यकताअनुसार काम गर्नुपर्छ र अफ्ठ्यारो परेको ठाउँ खुला गर्न जहिले पनि तयार हुनुुपर्छ । निष्कर्ष बीमाको पहुँच बढाउन र महत्त्व बुझाउन बीमा शिक्षालाई बालबालिकासम्म पुर्याउनुपर्छ । त्यसका लागि विद्यालय पाठ्यक्रममा बीमा शिक्षा हुनुपर्छ । राज्यबाटै बीमा किन चाहिन्छ भनेर बुझाउन सक्नुपर्छ । निक्षेपमा दिने ब्याजदर ‘डाइनामिक’ हुनुपर्छ । एउटा नीति लागू गरेपछि सधैं निरन्तरता दिएर हुँदैन । संस्थागत निक्षेपको अहिलेको व्यवस्था परिवर्तन गर्नुपर्छ । नीति-नियम सधैं स्थिर हुनु हुँदैन । बीमा ऐनमा सहायक कम्पनीबाट लगानी गर्न मिल्ने भएकाले नेपाल लाइफले सहायक कम्पनीमार्फत लगानी विविधीकरण गरिरहेको छ । तर, यस्ता कम्पनीलाई लगाइने करमा पनि हेरफेर गर्नुपर्छ । व्यवसाय प्रवर्धन (प्रमोसन) का लागि केही वर्ष सहज अवस्था बनाउनुपर्छ । दिनानुुदिन प्रविधिको पहुँच बढिरहेको छ । प्रविधिमा आधारित सेवा विस्तारमा संस्थाहरूले ध्यान दिनुपर्छ र सरकारले पनि प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । बजार डाइनामिक भएकाले ग्राहकले सेवा पनि त्यहीअनुसारको खोजी गर्छन् । निश्चित अवधि पुगेपछि सरेन्डर किन भइरहेको छ । सरेन्डर गर्नुपर्ने आवश्यकता हो कि अरू कुनै कारण छन् खोजीकै विषय छ । यद्यपि सरेन्डर कम गर्न सबै पक्ष मिलेर काम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । कहिलेकाहीं बिमितले नबुझेरै सरेन्डर गरेको हुन सक्छ । बीमालेख सरेन्डर गरिरहँदा बिमितलाई भोलि त्यही मूल्यमा बीमालेख पाइँदैन भन्ने बुुझाउनुु आवश्यक छ । बीमालेख बिक्री गर्दा नै बीमा कम्पनीले यस्ता विषय बुझाउनुपर्छ । कुनै ‘लुपहोल’ का कारण बिमितलाई असर पर्ने र संस्थालाई फाइदा हुने परिस्थिति बन्नुु हुँदैन । बिमित र कम्पनीलाई असर पुर्याउने नीति बनाइनु हुँदैन । (पराजुली नेपाल लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत तथा जीवन बिमक संघ नेपालका उपाध्यक्ष हुन् । अर्थचित्रबाट)
एआईकेन्द्रित प्रोजेक्टमा व्यस्त आईएसएमटीमा अध्ययनरत विद्यार्थी, समाजको हितमा काम गर्ने लक्ष्य
काठमाडौं । जनकपुरका जमाल राइन अहिले काठमाडौंको तीनकुनेमा रहेको आईएसएमटी कलेजमा अध्ययन गरिरहेका छन् । आईटी अन्तिम सेमिस्टरमा अध्ययनरत उनले बिहीबार एउटा प्रोजेक्टको ‘डेमो’ सो गरे । साथीहरूसँग मिलेर बनाएको ‘फायर डिटेक्सन अर्लाराम सिस्टम’ नामक प्रोजेक्ट थियो । जसको उद्देश्य कुनै ठाउँ अथवा भवनमा आगलागी हुनेबित्तिकै प्रहरी, एम्बुलेन्स, दमकल, अग्निनियन्त्रकलाई एकै पटक ३० सेकेन्डमा जानकारी गराउनु हो । कुनै भवनमा आगलागी हुँदा कसरी छिटोभन्दा छिटो आगो निभाउने, आफूलाई जोगाउने, कसरी छिटो जानकारी पाउने भन्नेबारे जानकारी दिन यो प्रोजेक्ट बनाएका हुन् । जमालले बनाएको प्रोजेक्टमा कुनै ठाउँ आगलागी हुँदा क्यामेराले फोटो खिच्छ । जहाँ क्यामरामा अग्नि नियन्त्रक, दमकल, प्रहरी, एम्बुलेन्स सबैको नम्बर, इमेल सबै सेट गरिएको हुन्छ । आगो लाग्नेबित्तिकै त्यो क्यामेराले फोटो खिचेर सबै निकायलाई एकै पटक सिग्नल दिन्छ । जसकारण सबै निकायले समयमै जानकारी पाउने र धेरै क्षति हुन पाउँदैन । यो प्रोजेक्टमा त्यो क्यामरा कहाँ राख्ने, नम्बर कसरी सेट गर्ने, उसले एकै पटक फोटो कसरी खिच्ने धेरै टेक्निकल पाटा छन् । आफूले बनाएको प्रोजेक्टबारे जानकारी दिँदै उनले नेपालमा अहिलेसम्म यस्तो खालको टेक्निकल सिस्टम नभएको बताए । उनी पढाइसँगै अब यही प्रोजेक्टमा थप अध्ययन गरेर काम गर्न सक्ने बताउँछन् । ‘अहिले हामीले बनाएको भनेको डेमो हो, हामीले यसैमा काम गर्न पनि सक्छौं, यसका लागि शिक्षक, साथीभाइहरूको सल्लाह लिँदैछौं,’ उनी भन्छन्, ‘हामी यो विषयमा थप नयाँ कुरा खोजिरहेका छौं ।’ उनी यो प्रोजेक्ट लागू गर्न सक्ने हो भने नेपालमा हुने आगलागीबाट हुने धेरै क्षतिलाई रोक्न सक्ने बताउँछन् । यो विषयमा जमाललाई चौथो सेमेस्टरमै पढाइ हुँदा एकजना शिक्षकले आइडिया दिएका थिए । त्यही आइडियाले प्रोजेक्ट तयार पारेको उनी बताउँछन् । जमालको प्रविधितर्फ यति रुचि छ कि उनी जनकपुरबाट आइटी कलेज खोज्दै काठमाडौं पुगे । प्लस टुमा कम्प्युटर साइन्स लिएर जनकपुरमै अध्ययन गरेका उनी आईटी पढ्न काठमाडौं आएको बताउँछन् । जमाललाई कम्प्युटर विषय पढ्न र त्यसमै काम गर्न रमाइलो लाग्छ । कम्प्युटरको माध्यमबाट नयाँ आइडिया लिएर आईटी क्षेत्रमै केही गर्ने चाहना उनको थियो । आफ्नो लागि उत्तम कलेजका रूपमा आईएसएमटी छनोट गरेका अब आइटीमै मास्टर्स गर्न विदेश जाने योजनामा छन् । ‘म काम गर्न नेपालमै आउँछु, विदेशमा पढ्नमात्र जान्छु,’ उनी भन्छन्, ‘अब पढाइ सकिँदैछ, एक-दुई वर्ष यतै इन्टर्नसिप गर्छु, त्यसपछि थप ज्ञान लिन बाहिर जान्छु ।’ अहिले मार्केटमा एआईको राज नै चलेको छ । शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रविधि हरेक क्षेत्रमा एआईले काम गरिरहेको छ । विदेश गएर एआईकै विषयमा पनि अध्ययन गर्ने उनको योजना छ । जनकपुरका विकास साहको योजना पनि जमालकै जस्तो छ । यो प्रोजेक्टको आइडियामा उनको पनि हात छ । उनी पनि प्लस टु जनकपुरमै पढेर आईएसएमटीमा अध्ययन गरिरहेका छन् । सँगै पढेको काम पनि सँगै मिलेर गर्ने योजना रहेको बताउँछन् । गोदावरीकी दिव्या थापा अहिले आईएसएमटी आईटी पहिलो सेमेस्टर अध्ययन गरिरहेकी छिन् । उनलाई एपहरू कसरी मनाइन्छ, यसलाई कसरी निर्माण गरियो जस्ता कुरामा उनलाई जान्न मन लाग्छ । उनी यो विषयमा शिक्षकसँगै सिनियर साथीहरूसँग पनि चासो राख्छिन् । उनलाई पनि अहिलेको सबैभन्दा आवश्यक र नभइ नहुने क्षेत्र आईटी लाग्छ । दिव्या यही विषयमा अध्ययन गर्न एक वर्ष ड्रप गरेको बताइन् । ‘प्लसटु पढें, योभन्दा माथि कुन विषय रोज्दा राम्रो हुन्छ भन्ने बुझ्न एक वर्ष लाग्यो,’ उनी भन्छिन्, ‘बुझ्दै जाँदा आईटी नै महत्त्वपूर्ण लाग्यो, मेरो सीप, ज्ञानअनुसार मैले यो विषय रोजेकी हुँ ।’ उनले पनि साथीहरूसँग मिलेर एउटा अनलाइन प्रोजेक्ट बनाएकी छन् । अहिलेको समय र युवाहरूको रुचिअनुसार ‘डेट विथ कोडर’ जहाँ युवायुवतीहरूले एकअर्कालाई डेट गर्न सक्छन् । यसका लागि उनीहरू दुवैजनाको गोपनीयता कायम राखी एकअर्कासँग भेट गराई डेट गर्न यसले भूमिका खेल्छ । यसको लागि छुट्टै वेबसाइट निर्माण गरी प्रोजेक्ट बनाएको उनले सुनाइन् । उनले बनाएको यो प्रोजेक्टको डेमो सो गरेकी छिन् । उनी साथीहरूको सल्लाहअनुसार यसलाई बजारमा ल्याउन पनि सकिने बताउँछन् । दिव्यालाई नेपालमै पढेर प्रोजेक्ट निर्माण गरी काम गर्ने रुचि छ । उनी यसका लागि नेपालकै कम्पनीका इन्टर्नसिप गरेर आफै केही गर्ने योजनामा छिन् । ‘एकैचोटि आफै केही गर्छु भन्न सकिँदैन,’ उनी भन्छिन्, ‘नेपालमा धेरै कम्पनी छन्, पहिले त्यहाँ काम गरेर अनुभव लिन्छु, त्यसपछि आफै केही गर्नुपर्छ ।’ बाराको सिमराका विशाल भट्टराई आईएसएमटी आईटी दोस्रो सेमिस्टरमै अध्ययनरत छन् । उनलाई फाइनान्स पढेर मार्केटमा काम गर्न रुचि थियो । तर उनले बुझ्दै गएपछि फाइनान्सभन्दा आईटी पढ्न मन लाग्यो । ‘अहिलेको जमाना आईटी रिलेटेड छ, हिजोको दिनमा एआई केही थिएन,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले मार्केटमा एआई आएको छ, यो आउनुको कारण भनेकै टेक्नोलाेजीको विकास हो, मलाई पनि रुचि लाग्यो र यतातिर लागें ।’ उनले साथीहरूसँग मिलेर लाइन फलोविङ रोबोट बनाएका छन् । उनका अनुसार आइटीमा सबैभन्दा चाहिने भनेको सीप हो । सीप भयो भने कामको लागि कार्यालयमै धाउन नपर्ने उनको अनुभव छ । ‘सीप भयो भने विभिन्न व्यक्ति कम्पनीसँग मिलेर काम गर्न सकिन्छ,’ उनी थप्छन्, ‘घरमै बसेर पनि काम गर्न सकिन्छ, काम गर्न भन्दै कार्यालयमा धाइराख्न पर्दैन ।’ बिहीबारदेखि सुरु भएको एक्सपोमा विद्यार्थीले बनाएको प्रोजेक्टको अन्य कलेजका विद्यार्थी र विभिन्न राजनीतिहरूले अवलोकन गरेका छन् । सबैजसो प्रोजेक्ट निकै आवश्यक रहेको उनीहरूले बताएका छन् । आइटीका विद्यार्थीलाई नेपामै अवसर विद्यार्थीले बनाएका प्रोजेक्टका अवलोकन विद्यार्थीमात्र नभई राजनीति क्षेत्रमा लागेकाहरूले समेत गरेका छन् । कांग्रेस नेता सशांक कोइरालाले विद्यार्थीको बौद्धिकता र क्रियाशील देखेर खुसी लागेको बताए । उनले कम्प्युटरको माध्यमबाट बनाएका प्रोजेक्टहरू देख्दा भविष्य उज्जवल रहेछ भन्ने अनुभूति भएको बताए । ‘उहाँहरूको क्षमता देख्दा मलाई खुसी लाग्यो,’ उनले भने, ‘नेपालको भविष्य अब उहाँहरूजस्तै युवाले सुरक्षित राख्छन् भन्ने अनुभव भयो ।’ नेपाल विद्यार्थी संघका अध्यक्ष दुजाङ शेर्पाले विद्यार्थीले बनाएको इनोभेसनको प्रशंसा गर्दै नेपालको विद्यार्थी आन्दोलन नयाँ ढंगले परिमार्जन गरी मार्केटसँग जोड्ने नीति बनाउनुपर्ने बताए । उनले जसरी अहिले पर्यटन, कृषिलाई मुख्य आधार मानिएको छ, त्यसैगरी अब आइटी इन्ड्रस्टिजलाई पनि मान्नु पर्ने बताए । उनले भने, ‘जति चाँडो नेपालका युवाले, सरकारले यो क्षेत्रलाई क्याच गर्न सक्छ, यो विषयमा नीति नियम बनाउन सक्छ, त्यति चाँडो नेपालको सम्वृद्धि हुने सम्भावना हुन्छ ।’ एकीकृत समाजवादीका युवा नेतृ रामकुमारी झाँक्रीले आइटीमा नेपालले पनि फड्को मारिरहेको बताइन् । उनले आइटी पढाउने केही कलेजले जसरी काम गरिरहेका छन्, उनीहरू नै समाजको लागि रोल मोडल भएको बताइन् । विद्यार्थी नेपालमै पढ्ने, यही रोजगार उत्पादन गर्ने अवस्था बिस्तारै देखिएको बताउँदै झाँक्रीले आइटी बिजनेस भित्रको रोजगारी सिर्जना आफै हिँड्न थालेको बताइन् । ‘संसार कता जाँदैछ, कुन क्षेत्रले फड्को मार्दैछ भन्ने सोच्ने मान्छेले आइटी र त्यसमा पनि एआई कन्टेन बनाउन लागेका छन्,’ उनी भन्छिन्, ‘फस्ट, सेकेण्ड सेमिस्टरको भाइबहिनीले यति राम्रो प्रोजेक्ट सिर्जना गरेका छन्, सबै प्रोजेक्टको आ-आफ्नै ठाउँमा महत्त्व छ।’ बर्सेनि गर्छ कलेजले एक्सपो तीनकुनेमा रहेको आईएसएमटी कलेजले हरेक वर्ष यस्ता एक्सपो गर्दै आएको छ । अहिलेको एक्सपो आइटी विषयमा अध्ययनरत विद्यार्थीका लागि केन्द्रित रहेको कलेजले जनाएको छ । विद्यार्थीले कक्षाकोठामा पढेको ज्ञानलाई व्यहारमा लागू गर्न कलेजले हरेक वर्ष यस्तै एक्स्पो बर्सेनि गर्दै आएको छ । आइएसएमटीका बिजनेस डेभलपमेन्ट हेड वासुदेव वस्तीले विद्यार्थीले बनाएका एआईदेखि लिएर हार्डवेर, सफ्टवेरका प्रोजेक्टहरू डेमोसेसन गर्न एक्सपो गरिएको बताए । नेपालमा आईटी पढिरहेका विद्यार्थीले नेपालमा भविष्य कस्तो छ, आइटीको मार्केट कस्तो छ भन्नेबारे जानकारी लिऊन् भन्ने उद्देश्य पनि यसको रहेको उनले बताए । उद्योगका लागि शिक्षा आइएसएमटीका प्रधानाध्यापक धुव्रबाबु जोशी उद्योगका लागि शिक्षा भन्ने फेलोसिफमै कलेज गाइडेड भएको बताए । अब आउने शिक्षा कस्तो हुनुपर्छ भन्ने जान्नका लागि विद्यार्थीले आफूले पढेको ज्ञान र सीपलाई आईटी उद्योगमा कसरी काम गर्ने, यो क्षेत्रमा भएका विषय र समस्या अनि अवसरलाई आफ्नो प्रोजेक्टमार्फत देखाएको उनको भनाइ छ । विद्यार्थीले बनाएका सबै प्रोजेक्ट प्रयोग गर्न लायक रहेको बताउँदै उनले धेरै विद्यार्थीले राम्रो प्रोजेक्ट ल्याएको बताए । ‘ विश्वबजारको मार्केट अहिले प्रविधि क्षेत्रमा गएको छ, तर हामी कहाँ अझै जान सकेको छैन,’ उनी भन्छन्, ‘अब यो क्षत्रलाई छिटोभन्दा छिटो बुझेर जानसक्यो भने अबको नेपाल नेपाली विद्यार्थीहरूले बनाउने छन् ।’ हाम्रो विद्यार्थीको रुचिअनुसार पाठ्यक्रमले उनीहरूको रुचिलाई अप्लाई गर्ने भएको हुँदा कलेजले वर्षमा दुई पटक यस्तो कार्यक्रम गरिरहेको बताए । ‘अस्ति गगनजीले आईटीसम्बन्धी बोल्नुभएको थियो, यो सही हो त्यसको अप्लिकेसन कीर्तिपुरको डाँडामात्र होइन, नेपालको कुनैपनि ठाउँबाट गर्न सकिन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘यसका लागि के गर्नुपर्छ भन्ने ठूलो प्रश्न छ ।’ नेपालमा अझै आइटी उद्योग फस्टाउन नसकेको बताउँदै प्रधानाध्यापक जोशी यसको अध्ययन गरेर यो किसिमको नीति बनाइ बाहिरका ठूला कम्पनीलाई नेपालमा ल्याइ नेपालमा रहेका विद्यार्थीलाई नेपालमै काम दिने व्यवस्था गर्नुपर्ने बताउँछन् । यस्तो व्यवस्था गर्न सके नेपालमै उत्पादन भएका आइटी विद्यार्थीले लाखौं कमाउन सक्ने उनको भनाइ छ ।
