लघुवित्तका ठूला सेयरधनीलाई राष्ट्र बैंकको कडाइ, एकाघर परिवारका सदस्य कर्मचारी बन्न नपाउने
काठमाडौं । नेपाल राष्ट्र बैंकले लघुवित्त वित्तीय संस्थाहरूका ठूला सेयरधनीहरूलाई कडाइ गरेको छ । लघुवित्त संस्थाहरूलाई जारी गरिएको एकीकृत निर्देशन, २०७९ मा संशोधन तथा परिमार्जन गर्दै राष्ट्र बैंकले ठूला सेयरधनीहरूमाथि कडाइ गरेको हो । लघुवित्त संस्थाको चुक्ता पुँजीको १ प्रतिशत वा सोभन्दा बढी सेयर धारण गर्ने सेयरधनी र निजको एकाघरका परिवारका सदस्य सो संस्थाको सञ्चालक तथा कार्यकारी प्रमुखको पदमा बाहेक अन्य कुनै पनि तहको कर्मचारीमा नियुक्ति तथा पुनर्नियुक्ति गर्न नपाइने राष्ट्र बैंकले जनाएको छ । चुक्ता पुँजीको ५ प्रतिशत वा सोभन्दा बढी हुने गरी सेयर धारण गर्ने सेयरधनी र निजको एकाघर परिवारका सदस्य सो संस्थाको कार्यकारी प्रमुखको पदमा समेत नियुक्ति/पुनर्नियुक्ति हुन योग्य नहुने राष्ट्र बैंकको निर्देशन छ । लघुवित्त संस्थाहरुले संगठित संस्थाको सेयर, डिबेञ्चर तथा सामूहिक लगानी कोषमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा लगानी गर्न पाइने छैन । तर, राष्ट्र बैंकको काम कारबाही वा दायित्व पूरा गर्न सहयोग पुग्ने उद्देश्यले राष्ट्र बैंकको लगानी समेतमा स्थापित नेशनल बैंकिङ इन्स्टिच्युट, नेपाल क्लियरिङ हाउस, कर्जा सूचना केन्द्र लगायतका संस्थामा र नेपाल फिनसफ्ट कम्पनीमा लगानी गर्न यस व्यवस्थाले बाधा पुगेको मानिने छैन । अन्य संगठित संस्थाबाहेकका संस्थाहरूको सेयर, डिबेञ्चर तथा सामूहिक लगानी कोषमा गरिएको लगानी रकमलाई पुँजीकोष गणना गर्दा प्राथमिक पुँजीबाट घटाउन राष्ट्र बैंकले निर्देशन दिएको छ । थोक कर्जा प्रदायक लघुवित्त वित्तीय संस्था र खुद्रा कारोवार गर्ने लघुवित्त वित्तीय संस्थाबीच एक आपसमा गाभ्ने/गाभिने तथा प्राप्ति प्रक्रियामा सहभागी भई एकीकृत कारोबार सञ्चालन गरेमा त्यस्तो लघुवित्तले खुद्रा कारोबार गर्ने लघुवित्तको रूपमा कार्य गर्न सक्ने राष्ट्र बैंकले जनाएको छ । तर, थोक कर्जा प्रदायक लघुवित्तले गाभ्ने/गाभिने तथा प्राप्तिपूर्व प्रवाह गरेको कर्जाको हकमा साविक बमोजिमको भुक्तानी तालिकाअनुसार कर्जा असुल गर्न यस व्यवस्थाले बाधा पुर्याएको मानिने छैन । [pdf id=533016]
बीमा कम्पनीहरूले वित्तीय विवरणमा छुट्टै राख्दैनन् ‘सर्भेयर फी’को हिसाब
काठमाडौं । मानिसहरूले कुनै पनि भैपरि आउने दुर्घटनाबाट हुने धनको क्षतिको सुरक्षानका लागि बीमा गरेका हुन्छन् । मानिसहरूले विपदबाट हुने क्षतिबाट बच्न आफ्नो घर, भवन, सवारीसाधन, स्टक सामग्रीहरूलगायतको बीमा गर्ने गर्दछन् । कुनै पनि कारणले बीमा गरिएको सम्पत्तिमा क्षति पुगे त्यसका लागि अध्ययन गर्न बीमा कम्पनीहरूले सर्भेयरलाई खटाउँछन् । बीमा कम्पनीले सर्भेयरलाई उक्त क्षतिको मूल्याङ्कन गर्न खटाउने गर्छन् । सर्भेयरले गरेको मूल्याङ्कनका आधारमा बीमा कम्पनीहरूले बीमितलाई दाबी भुक्तानी दिन्छन् । सर्भेयरले सर्भे गर्न घटनाको प्रकृतिअनुसार समय लगाउने गर्दछन् । सामान्य एउटा मोटरसाइकल आगलागी भएको सर्भे गर्दा ४/५ दिनमा नै उनीहरूले सर्भे गरिसक्छन् भने कुनै १० अर्बको हाइड्रोपावरमा बाढी पसेर क्षति भयो भने त्यसका लागि महिनौंमम समय लाग्छ । सर्भेयरले यसरी ससानादेखि ठूल्लठूला क्षतिको मूल्याङ्कन गरेवापत बीमा कम्पनीहरूले उनीहरूलाई निश्चित शुल्क (सर्भेयर्स फी) भुक्तानी गर्ने गर्दछन् । सर्भेयरहरूले सर्भे रिपोर्टमा उल्लेख भएको आधारमा बीमा कम्पनीले बीमितलाई दाबी भुक्तानी दिने गर्छन् । र सोही रकमको आधारमा सर्भे शुल्क लिने गर्दछन् । यसर्थ कुनैपनि बीमा कम्पनीले एक वर्षमा सर्भेयर्स फीवापत ठूलो रकम खर्च गरेको हुन्छ । तर, त्यसरी भुक्तानी गरेको रकम कम्पनीहरुले आफ्नो वित्तीय विवरणमा उल्लेख भने गरेका हुँदैनन् । जीवन बीमा कम्पनीहरूले बीमा अभिकर्तालाई दिएको कमिसन स्पष्टरूपमा विवरणमा उल्लेख गरेपनि निर्जीवन कम्पनीहरूले भने सर्भेयरलाई भुक्तानी गरेको रकम उल्लेख नै गर्दैनन् । कम्पनीहरूले उक्त रकम दाबी भुक्तानीमा समावेश गरेर विवरण सार्वजनिक गर्ने गरेको पाइएको छ । नेपाल बीमा प्राधिकरणका उपनिर्देशक विरोध वाग्लेले सर्भेयर फी कम्पनीहरूले दाबी भुक्तानी शीर्षकमा नै समावेश गरेर सार्वजनिक गर्ने गरेको बताए । तर, यसले गर्दा बीमितले पाएको र कम्पनीले भुक्तानी गरेको रकममा ठूलो भिन्नता आउने गर्दछ । मानौं कुनै एउटा घरको आगलागीवापत बीमा कम्पनीले १ करोड क्षति दिने निधो गर्यो । त्यसमा ५ लाख रुपैयाँ सर्भेयर फी पनि सो रकममा जोड्दा दाबी भुक्तानी १ करोड ५ लाख रुपैयाँ हुने भयो । बीमितले १ करोड रुपैयाँ पाँउछ तर कम्पनीले १ करोड ५ लाख रुपैयाँ दिएको देखिन्छ । चार्टर्ड एकाउन्टेन्टसमेत रहेका वाग्लेले बीमितलाई दाबी भुक्तानी दिलाउने प्रक्रियाअन्तर्गतकै कार्यभित्र सर्भे पर्ने भएकाले सर्भे फीलाई दाबी भुक्तानीमा नै समावेश गरिएको जानकारी दिए । उनले अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास पनि यही रहेको भन्दै विश्वको बजारअनुसार नेपालको पनि बीमा बजार अगाडि बढिरहेकाले नेपालमा पनि सर्भेयरको फी दाबीमा नै समावेश गरिएको पनि स्पष्ट पारे । यसका साथै उपनिर्देशक वाग्लेले विश्वमा एउटै फर्म्याटकाे लेखामान होस् भन्ने मान्यता रहेकाले र एनएफआरएसमा पनि सोहीअनुसार सर्भेयर फीका लागि छुट्टै शीर्षक सृजना नगरिएको जनाए । उनका अनुसार बीमा कम्पनीहरूले दाबी भुक्तानीका लागि पुनर्बीमा कम्पनीहरूसँग विवरण पेश गर्ने गर्दछन् । यसरी विवरण पेश गर्दा उनीहरूले सर्भेयर फीलाई पनि दाबी शीर्षक नै उल्लेख गरेर पेश गर्दछन् । र सोहीअनुसार पुनर्बीमा कम्पनीहरूले दाबी भुक्तानीवापतको रकम भुक्तान गर्दछ । यस सन्दर्भमा यदि सर्भेयर फीलाई दाबी शीर्षकमा नराख्ने हो भने सर्भेयर फीवापतको रकम पुनर्बीमा कम्पनीसँग दाबी गर्न पाइँदैन । यसले गर्दा पनि सर्भेयर फीलाई दाबी शीर्षकमा नै राखिएको हुनसक्ने उनको अनुमान छ । उनले भने, ‘यसमा पहिलादेखि नै त्यस्तै व्यवस्था छ । सोही व्यवस्थाअनुसार हामीले काम गरेका छौं ।’ यदि सर्भेयर फीलाई दाबी भुक्तानी शीर्षकमा देखाउँदा केही समस्या आएको खण्डमा त्यसलाई प्राधिकरणले सच्याउन पनि सक्ने उनको भनाइ छ । यस्तै, निर्जीवन बीमाका विज्ञ नूरप्रकाश प्रधानले पनि सर्भेयरको फी दाबी भुक्तानी शीर्षकमा उल्लेख गर्नु विश्वव्यापी मान्यता भएको बताए । उनले भने, ‘विश्वका देशहरूमा सर्भेयर फीलाई दाबी भुक्तानी शीर्षकमा नै उल्लेख गरेर विवरण सार्वजनिक गर्ने चलन छ । त्यही चलन नेपालमा पनि छ ।’ तत्कालीन लुम्बिनी जनरल इन्स्योरेन्सका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) समेत रहेका प्रधानका अनुसार लेखाको सिद्धान्तअनुसार नै दाबी भुक्तानी शीर्षकअन्तर्गत सर्भेयर्स फीलाई समावेश गरिएको हो । एनएफआरएसमा पनि सर्भेयर फी दाबी भुक्तानी शीर्षकमा नै समावेश हुने उनले बताए । ‘सर्भेयर फी’मा कति हुन्छ खर्च ? बीमा कम्पनीहरूले बीमितलाई दिएको दाबी भुक्तानीका आधारमा र सर्भे रिपोर्टमा उल्लेख भएको रकमका आधारमा सर्भेयरलाई शुल्क भुक्तान गर्दछन् । मोटर बीमा अन्तर्गत बीमितले पाउने दाबी भुक्तानीका आधारमा सर्भेयरले शुल्क पाउने गर्दछन् भने अन्य पोर्टफोलियोमा सर्भे रिपोर्टमा उल्लेख भएको रकमका आधारमा सर्भेयरको शुल्क भुक्तानी हुन्छ । मोटरको हकमा बीमितले ५० हजार रुपैयाँ भुक्तानी पाएको अवस्थामा सर्भेयरले २ हजार ५ सय रुपैयाँ पाउँछ । यसैगरी ५० हजारदेखि १ लाख ५० हजार रुपैयाँसम्म बीमितले पाएको अवस्थामा सर्भेयर शुल्क ५ हजार रुपैयाँ पर्दछ । सोही क्रमअनुसार यदि ६० लाख रुपैयाँभन्दा धेरै भुक्तानी भएको खण्डमा ४० हजार रुपैयाँ सर्भेयर शुल्क लाग्छ । यसका साथै सर्भेयरले क्षति भएको स्थानमा जाँदा दूरीअनुसार लाग्ने शुल्क, होटलमा बसेको खर्च, फोटोग्राफवापतको खर्च, रिमाेट क्षेत्रमा गएर सर्भे गरेको खर्च आदि शीर्षकमा छुट्टै भत्ता पनि पाउँछन् । मोटरबाहेकका पोर्टफोलियोमा ५० हजार रुपैयाँसम्मको क्षति भएको रिपोर्ट आएको खण्डमा सर्भेयरले ७ हजार ५ सय, ५० हजार १ रुपैयाँदेखि १ लाख १ रुपैयाँसम्म दाबी आएको अवस्थामा ९ हजार ७५० रुपैयाँ र ३.९० प्रतिशत सर्भेयरले शुल्क पाउँछन् । सोही क्रमअनुसार १ करोड १ रुपैयाँभन्दा धेरै दाबी पेश भएको खण्डमा सर्भेयरले २ लाख ३५ हजार १७० रुपैयाँ र दाबी पेश भएको रकमको ०.६५ प्रतिशत रकम सर्भेयरले शुल्क पाउँछ । यसका साथै, होटल खर्च, फिल्ड भिजिट, फोटोग्राफलगायतको भत्ता छँदै छ ।
चीनलाई ट्यारिफ लगाउने धम्की अमेरिकालाई महँगो पर्ने, के पछि हट्लान् ट्रम्प ?
काठमाडौं । अमेरिकाका नवनिर्वाचित राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यसै महिना शपथ लिँदैछन् । निर्वाचनमा कमला ह्यारिसलाई पराजित गरेपछि उनले राष्ट्रपतिको पदभार ग्रहण गरेलगत्तै चीनलगायत केही देशमा कर लगाउने धम्की दिएका थिए । उक्त धम्की ट्रम्पलाई नै महँगो पर्न सक्ने जनाइएको छ । किनभने चिनियाँ कम्पनीका उत्पादनले अमेरिका भरिएको छ । तर, पदभार ग्रहण गरेपछि ट्रम्पले चीनमा कर लगाउने आफ्नो योजनाबाट पछि हट्न सक्छन् । ट्यारिफ एक प्रकारको कर हो । यसको अर्थ चीनबाट अमेरिकामा जुनसुकै सामान आउँछ, ट्रम्प सरकारले त्यो चिनियाँ कम्पनीबाट बढी कर लिनेछ । जसले गर्दा चिनियाँ कम्पनीले घाटा पूर्ति गर्न अमेरिकामा चर्को मूल्यमा सामान बेच्ने छ । यसले अमेरिकामा चिनियाँ कम्पनीहरूको बिक्रीलाई असर गर्न सक्छ । साथै अमेरिकीहरूलाई महँगो मूल्यमा चिनियाँ वस्तु खरिद पनि गर्नुपर्ने हुन्छ । ट्रम्पले स्थानीय कम्पनीहरूलाई प्रवर्द्धन गर्नका लागि चीनमा कर लगाउने कुरा गरिरहेका हुन् । तर चीनमा कर लगाउनुले उनका केही व्यापारिक साथीहरूलाई असन्तुष्ट पार्न सक्छ । तिनीहरूमध्ये सबैभन्दा नजिक एलन मस्क र फिल रफिन हुन्। मस्क र ट्रम्पको सम्बन्ध एलन मस्क कार निर्माण कम्पनी टेस्लाका मालिक हुन् । ट्रम्पको विजयपछि टेस्लाको सेयरमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ । यससँगै मस्कको पनि सम्पत्ति तीव्र गतिमा बढेको छ । उनी ४०० अर्ब डलरभन्दा बढीको सम्पत्ति भएको विश्वकै धनी व्यक्ति हुन् । मस्कले ट्रम्पलाई चुनाव जिताउन कडा मेहनत गरेका हुन् । उनले ट्रम्पको लागि प्रचार मात्र गरेनन्, आर्थिक सहयोग पनि गरे । तर, यसका लागि उनलाई पुरस्कृत पनि गरिएको छ । ट्रम्पले मस्कलाई अमेरिकी प्रशासनमा महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी सुम्पेका छन् । मस्क र चीनको सम्बन्ध हालै मस्कको कम्पनी टेस्लाले चीनमा कार बिक्रीमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेको छ । टेस्ला कारको बिक्री विश्वव्यापी रूपमा घटेको बेला चीनमा भने वृद्धि भएको हो । डिसेम्बर २०२४ मा टेस्ला कारहरूको बिक्री एक महिना अघिको तुलनामा १२.८ प्रतिशतले बढेर ८३ हजार इकाइ पुगेको छ, जुन एक रेकर्ड हो । जहाँ सन् २०२४ मा टेस्लाले ३६.७ प्रतिशत कार चिनियाँ ग्राहकलाई उपलब्ध गराएको थियो । यस्तो अवस्थामा टेस्लाका लागि अमेरिकापछि चीन दोस्रो ठूलो बजार बनेको छ । रफिन र ट्रम्पको सम्बन्ध ८९ वर्षीय रफिन अमेरिकी व्यापारी व्यवसायी हुन् । उनी लस भेगासमा ट्रेजर आइल्याण्ड होटल र क्यासिनो, सर्कस सर्कस होटल र क्यासिनोका मालिक हुन् । यसबाहेक ग्रेहाउन्ड रेसिङ ट्र्याक, तेल उत्पादन, घरजग्गा आदिमा पनि उनको लगानी छ । फोर्ब्सका अनुसार रफिनको कुल सम्पत्ति २.७ बिलियन डलर छ । रफिन र ट्रम्पबीचको मित्रता पनि निकै गहिरो छ । चुनावका बेला रफिनले ट्रम्पलाई २० लाख डलर दान दिएका थिए । रफिन र ट्रम्प लामो समयदेखि व्यापार साझेदार पनि हुन् । रफिनको ट्रम्प इन्टरनेशनल होटल्समा साझेदारीसमेत छ । चीनसँग रफिनको सम्बन्ध रफिनको हार्पर ट्रक नामको कारखाना पनि छ । उनको यो कारखानाले एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सामान लैजाने उपकरण बनाउँछ । यो ट्रक प्रायः गोदाम आदिजस्ता ठाउँहरूमा प्रयोग गरिन्छ । उनको कम्पनीले उपकरण बनाउनका लागि चीनबाट पार्टपुर्जा लिँदै आएको छ । मस्क र रफिनलाई हुने घाटा यदि ट्रम्पले चीनमा कर बढाएमा यसको प्रभाव मस्क र रफिनको व्यवसायमा देखिन सक्छ । किनभने भन्सार बढ्यो भने चीन पनि चुप लाग्दैन । उसले पनि कर बढाउन सक्छ । साथै, चीनमा काम गर्ने अमेरिकी कम्पनीहरूलाई पनि नियन्त्रण गर्नसक्ने सम्भावना हुन्छ । यदि यस्तो भयो भने मस्कको कम्पनी टेस्लाले चीनको स्थानीय कार निर्माता बीवाईडीसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ, जुन अझै पनि चीनमा नम्बर एक छ । चीनले टेस्ला कारमा कर बढाउन सक्छ जसले मस्कलाई नोक्सान पुर्याउनेछ । योसँगै चीनले रफिन कम्पनीलाई पठाउने पार्टपुर्जाको मूल्य पनि बढाउन सक्छ । ट्यारिफवाला धम्की खारेज हुन सक्ने ट्रम्पले चीनमा करवृद्धि गरेमा चीनले पनि प्रतिक्रिया दिने उच्च सम्भावना छ । ट्रम्पका नजिकका साथी मस्क र रफिनमा यसले ठूलो प्रभाव पार्नेछ । ट्रम्पको यो निर्णयबाट उनीहरू आक्रोशित हुन सक्छन् । यस्तो अवस्थामा ट्रम्पले आफ्ना साथीहरूलाई कुनै नोक्सान नहोस् भनेर चीनमा कुनै शुल्क नलाग्ने वा स्थगित गर्न सक्ने सम्भावना उच्च छ ।
