विचार

बच्चा जन्मिँदा हरेक आमाले बच्चालाई दूध चुसाउँछन्, यो नियमित प्रक्रिया हो । वर्षौंदेखि चलिआएको चलन अहिले विस्तारै हराउँदै गएको छ । भ्रामक सूचना र व्यस्त जीवनशैलीलगायत विभिन्न कारण महिलाहरू बच्चालाई जन्म दिएर दूध चुसाउन छोड्न थालेका छन् । यसो गर्नु आमा र बच्चा दुवैका लागि राम्रो होइन । स्तनपानको कुरामा नेपालको स्वास्थ्यमा ठ्याक्कै उल्टो देखिन थालेको छ । जहाँ स्वास्थ्यको सहज पहुँच छैन, बिरामी परेका बेला अस्पताल जानसक्ने अवस्था छैन त्यहाँका महिलाले बच्चालाई दूध चुसाइरहेको पाइन्छ भने जहाँका महिला शिक्षित छन्, अस्पताल नजिक छन् उनीहरूले बच्चालाई जन्म दिएर दूध नचुसाउने गरेको पाइन्छ । स्वास्थ्यका सूचांककमा हेर्ने हो भने नेपाल प्रगति गर्दै गएको छ । तर, स्तनपान गर्ने रेट भने नेपालमा घट्दै गएको छ । आजभन्दा १० वर्ष पहिले ७० प्रतिशतमा रहेको स्तनपान गराउने दर अहिले ५५ प्रतिशतमा झरेको छ । यसलाई हामीले सकारात्मक रूपमा लिन मिल्दैन । स्तनपान आमा र बच्चा दुवैका लागि फाइदा जनक छ । तर, अझ भन्नुपर्दा बच्चाका लागि आमाको दूध अमृत समान हुन्छ र आमाको दूध बच्चाको पहिलो खोप पनि हो । जन्मेदेखि ६ महिनासम्म लगातार आमाको दूध खान पाएका बालबालिका हृष्टपुष्ट हुन्छन् । सुरुमा आउने बिगौते दूधमा धेरै किसिमको एन्टिबोडिज हुन्छ । जसले बच्चाहरूलाई लाग्न सक्ने पखाला निमोनिया हुने सम्भावना कम हुन्छ । यति मात्र होइन धेरै किसिमको रोग लाग्नबाट समेत बचाउँछ भने रोगबाट लड्न क्षमता पनि बढाउँछ । जसले दुध खान पाउँदैन त्यस्तो बच्चालाई विभिन्न किसिमका रोग पनि लाग्न सक्छन् । आमाको दूधमा बच्चालाई चाहिने पोषण हुन्छ । कुनै बच्चा समय अगावै जन्मेको हुन्छ भने कुनै समय पछि जन्मेको हुन्छ । हरेक बच्चालाई चाहिने पोषण फरक-फरक हुन्छ । आमाको भन्दा बाहेक अन्य गाईभैंसीको दूधमा बच्चालाई चाहिने किसिमको पोषण हुँदैन । जसले गर्दा बच्चालाई असर गर्छ । आमालाई पनि फाइदै फाइदा बच्चा जन्मिसकेपछि दूध चुसाउँदा बच्चालाई जस्तै फाइदा आमालाई पनि हुन्छ । बच्चा जन्मनेबित्तिकै नियमितरूपमा दूध चुसाउने आमामा बच्चा जन्माइसकेपछि हुने ब्लिडिङ कम हुन्छ भने सुत्केरी भइसकेपछि साल नआउने समस्या पनि हुन्छ । बच्चा जन्माउनेबित्तिकै दुध चुसाउँदा साल निस्किनमा मद्दत गर्छ । ६ महिनासम्म बच्चालाई दूध चुसाइराख्ने आमालाई परिवार नियजोनमा पनि सहयोग पुग्छ । यस्तै, स्तन क्यान्सर, ओभरीको क्यान्सर हुने सम्भावना पनि कम हुन्छ । मुटरोग, कोलिस्टाेर लगायतका रोग लाग्ने सम्भावना पनि कम हुन्छ भन्ने अध्ययनले देखाएको छ । यस्तै, नियमित बच्चालाई दूध चुसाउने आमाको शरीर पहिलेको अवस्थामा आउन पनि यसले मद्दत गर्छ । स्तनपान गराउँदा बच्चा र आमालाई मात्र फाइदा नभइ सोसाइटीलाई पनि फाइदा छ । यतिमात्र नभइ आर्थिकरूपमा पनि यसको फाइदा छ । आर्थिकरूपमा फाइदा दूध नचुसाउने आमाहरूले बच्चालाई दूधको सट्टा बजारमा पाइने बट्टाको दुध अथवा अन्य खाने कुरा खुवाउँदा आर्थिक बोझ पनि थपिन्छ । बाहिर बजारमा पाइने खानेकुरा बच्चालाई खुवाउँदा रोग लाग्ने सम्भावना पनि उत्तिकै हुन्छ । एकातिर आमाले आफ्नाे दूध नखाुवाउँदा र बाहिरको दूध किन्नुपर्दा आर्थिकरूपमा पनि भार भयो भने अर्काेतिर बाहिरको खानेकुरा खुवाउँदा बिरामी भई औषधी उपचार गर्नुपर्ने भार झन थपिन्छ । तर, आमाले आफ्नै दूध नियमित खुवाउने हो भने यस्तो रोग पनि लाग्दैन र विभिन्न फाइदा पनि हुन्छ । हामीले स्तनपानमा एक रुपैयाँ लगानी गर्यौँ भने ३० देखि ४० प्रतिशत बढी यसले फाइदा दिन्छ पनि भनिन्छ । स्तनपान भनेको कम लगानीमा धेरै फाइदा हुने चिज हो । तर, नेपालमा यसो हुन सकेको छैन स्तनपान गराउने संख्या घट्दै नेपालमा ५५ प्रतिशत महिलाले मात्र जन्मेको एक घण्टामा बच्चालाई दूध चुसाउँछन् । आजभन्दा करिब १० वर्ष पहिले ७० प्रतिशत महिला बच्चा जन्मेको एक घण्टा भित्र दूध चुसाएको पाइन्थ्यो । यस्तै ६ महिनासम्म बच्चालाई आमाको दूध मात्र खुवाउने रेट ५६ प्रतिशत छ । सन् २०११ को डाटामा ७० प्रतिशत थियो भने अहिले घटेको छ । पहिलेभन्दा बढ्नुपर्ने ठाउँमा अहिले झन घटिरहेको छ । तर, २ वर्षसम्म आमाको दुध खुवाउनुपर्छ भन्नेमा भने अहिले पनि ९४ प्रतिशत छन् । तथ्यांक हेर्दा के देखियो भने सुरुवातमा आमाको दूध खुवाउनुमा कमी देखियो । सुरुमा आमाले बच्चालाई दूध चुसाउन गाह्रो हुन्छ । त्यसमा फेरि पहिलो बच्चा हो भने त्यस्तो आमालाई झन गाह्रो हुन्छ । यसका लागि बच्चा पेटमा भइसकेपछि कहाँ चेकजाँच गराउने, कतिपटक गराउने भनेर जसरी जानकारी दिइन्छ त्यसैगरी बच्चालाई दूध अनिवार्य खुवाउनुपर्छ, यो यो तरिकाले दुध खुवाउन सकिन्छ भन्ने कुरा पनि सिकाउनुपर्ने आवश्यकता छ । स्तनपानबारे महिलालाई अगाडि नै मानसिकरूपमा तयार गर्नुपर्छ । यसो गर्दा उनीहरूलाई पहिले नै थाहा हुन्छ । अस्पतालमा पनि बच्चा बच्चा जन्मनेबित्तिकै दूध चुसाउन सल्लाह दिनुपर्छ । थापाथली अस्पतालले यो प्रयास गरिरहेको छ । अप्रेसन गरेका महिलालाई भने अलि समस्या हुन्छ । यस्तो बेला त्यस्ता महिलाहरूलाई सहयोग गर्ने सहयोगी पनि हुनुपर्छ । अर्को कुरा अस्पतालमा सुत्केरी भएका महिलाहरूलाई अस्पतालबाट घर जानुअघि नै दूध चुसाउन सिकाउनु स्वास्थ्यकर्मीको अनिवार्य काम हो । सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेश अगाडि सहर बजारभन्दा ग्रामिण क्षेत्रका महिलाहरू बच्चालाई बढी दुध चुसाउँछन् । एक तथ्याकंअनुसार कर्णाली र सदूरपश्चिम प्रदेशमा सुत्केरी भइसकेपछि ६ महिनासम्म बच्चालाई नियमित दूध चुसाउने दर बढी छ । बागमती, लुम्बिनीभन्दा विकट ठाउँमा दूध चुसाउने दर बढी छ । यसमा पनि कारण पक्कै होला । हुन सक्छ त्यहाँ बच्चालाई खुवाउन मिल्ने बजारको जस्तो अप्सन नभएर अथवा बच्चा जन्मेपछि दूध चुसाउनुपर्छ भन्ने परम्परागत धारणा पनि हुनसक्छ । जेसुकै भए पनि सहर बजारभन्दा ग्रामीण क्षेत्रमा दूध चुसाउने दर बढी छ । आयका हिसाबले हेर्ने हो भने न्यून आयकाभन्दा उच्च आय भएका र अशिक्षितभन्दा शिक्षित आमाहरूले बच्चालाई दूध कम चुसाउने गरेको पाइएको छ । कसैको दूध आउनै गाह्रो बच्चा जन्माइसकेका सबै आमाकाे पहिले नै दूध आउँदैन । हाम्रोमा पहिलो पटक दूध आएन भने दूध चुसाउनै छाड्ने चलन छ । तर, त्यसो गर्नु हुँदैन । नर्मल बच्चा जन्माएका आमालाई दूध चुसाउन धेरै समस्या हुँदैन । तर, अप्रेसन गरेर बच्चा जन्माएका आमालाई भने बच्चा जन्माउनेबित्तिकै दूध चुसाउन पनि गाह्रो हुन्छ । अर्को कुरा कतिपय महिलाहरूमा दूध नआउने गरेको पाइन्छ । यसो हुनु भनेको दूध चुसाउँदा आमा र बच्चाको अवस्था नमिलेको हुन सक्छ । दूध चुसाउने तरिका नजान्दा पनि धेरै महिलामा दूध नआउने समस्या देखिन्छ । तर, हामीले प्रयास गर्दै गयौं भने फेरि दूध आउन थाल्छ । कुन पोजिसनमा राख्दा बच्चालाई दूध चुसाउन सजिलो हुन्छ भन्ने केही तरिका छन् । त्यो नमिल्दा पनि चुसाउन नसकेको हो । पहिलो बच्चा जन्माउँदा कतिपय महिलालाई दूध चुसाउन गाह्रो हुन्छ । बच्चालाई दिनमा वा घण्टामा यति पटक मात्र चुसाउनुपर्छ भन्दा पनि बच्चाले मागेअनुसार मात्र चुसाउनुपर्छ । हामीले एकैपटक धेरै भने खुवाउनु हुँदैन । स्थानीय तहको भूमिका  नेपालमा यो समस्या सबैलाई जग जाहेरै छ । यसको समाधानका लागि आमा एक्लैको प्रयास मात्रले हुँदैन । परिवार, समाज, सरकार र मिडिया सबैको उत्तिकै भूमिका हुन्छ । यसमा सबैभन्दा पहिले आमाले बुझ्नुपर्ने हुन्छ । त्यसपछि अस्पतालमा आएपछि स्वास्थ्यकर्मीले सहयोग गर्नुपर्याे । अर्को कुरा यसमा सबैभन्दा बढी भूमिक स्थानीय सरकारको हुनुपर्छ । उसले यसका लागि सचेतनामूलक कार्यक्रम मात्र गर्ने हो भने धेरै सहयोग हुन्छ । विश्वका कतिपय देशमा ब्रेस्ट फिडिङ सपोर्ट ग्रुप छन् । उनीहरूले भोलेन्टियर राखेका हुन्छन् । कसैलाई दूध चुसाउन गाह्रो पर्छ भने उनीहरूले त्यहाँ फोन गर्छन् र  भोलेन्टियरले सहयोग गर्छन् । त्यसमा अस्पतालबाट रिटायर्ड स्वास्थ्यकर्मी हुन्छन् । महिलाको कुनै समस्या आयो भने सकेसम्म फोनमै सल्लाह दिइन्छ । समस्या जटिल रहेछ भने घरमै पुगेर पनि सहयोग गरिन्छ । हाम्रो अहिलेको स्थानीय सरकारले पनि यस्तो ग्रुप बनाउन सक्छ । यसले समस्या भएका महिलालाई सहयोग पुग्छ । साथै, बच्चा र आमालाई भएको कुनै समस्या छ भने पनि पहिचान हुन्छ । हरेक ठाउँमा स्थानीय समूहले सहयोग समूह बनाउन सक्यो भने यसले सहज हुन्छ । अहिले पनि धेरै ठाउँमा बच्चालाई दूध खुवाउने क्रममा विभिन्न मान्यताहरू हाबी भएका छन् । कुनै ठाउँ बिगौते दुध बच्चालाई खुवाउनु हुन्न भन्ने छ भने कुनै ठाउँमा दूध चुसाउँदा शारीरको बनावट बिग्रने भन्ने गलत सोच छ । यस्तै कारण अहिले पनि स्तनपानसम्बन्धी सही सूचना नागरिकहरूले पाउन सकिरहेका छैनन् । (वरिष्ठ परामर्शदाता तथा बाल रोग विशेषज्ञ डा.शैलेन्द्रवीर कर्मचार्यसँग गरिएकाे कुराकानी )

कुनै पनि संस्था चाहे त्यो व्यावसायिक होस् वा गैर व्यावसायिक, सञ्चालन तथा व्यवस्थापनको लागि मानव संसाधनको संलग्नता अपरिहार्य रहेको हुन्छ । संस्थामा अन्य श्रोत र साधनहरु पर्याप्त मात्रामा रहेता पनि त्यसको अधिकतम् उपयोग तबमात्र सम्भव हुन्छ जब त्यस संस्थामा मानव संसाधनको प्रभावकारी रुपमा व्यवस्थापन गरिएको हुन्छ । प्रभावकारी मानव संसाधन व्यवस्थापन तब मात्र कल्पना गर्न सकिन्छ जब ‘दि राइट पर्सन प्लेस एट दि राइट पोजिसन’ हुन्छ । संस्थाको लक्ष्य प्राप्तिका लागि कर्मचारीहरुले संस्था सञ्चालन गर्ने दायित्व, जिम्मेवारी, कार्य तथा कामको आधारमा फरक–फरक तर महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका हुन्छन् । मानव संसाधन व्यवस्थापन (एचआरएम) संस्थाको मानव पूँजीलाई प्रभावकारी रुपमा व्यवस्थापन गर्ने एक प्रक्रिया हो । यसले मानव संशाधन (कर्मचारीहरु) को भर्र्ना, प्रशिक्षण, विकास, मूल्यांकन, पुरस्कृत तथा दण्ड सजाय लगायतका क्रियाकलापहरु मार्फत समग्रमा संस्थाको उद्देश्य प्राप्तिमा योगदान गर्दै कार्यरत कर्मचारीहरुको कल्याण सुनिश्चित गर्ने कार्यहरुलाई समावेश गर्दछ । कुशल एवं सफल एचआरएमको उद्देश्य कर्मचारीहरुले उच्च स्तरको कार्यसम्पादन प्रदर्शन गर्ने, संस्थाका लक्ष्यहरु सजिलै प्राप्ति गर्ने, प्रतिस्पर्धीहरुको बिचमा संस्थालाई अग्रस्थानमा ल्याउने तथा कर्मचारीहरुको सन्तुष्टि र संस्था प्रतिको लगाव उच्च स्तरको बनाउने रहेको हुन्छ । अत: संस्थाको उद्देश्य प्राप्तिको लागि एचआरएमले देहाय बमोजिमका कार्यहरु कुशलतापूर्वक सम्पादन गर्नु पर्ने हुन्छ । मानव संसाधन (कर्मचारी) व्यवस्थापनका कार्यहरु : क) कर्मचारी योजना : संस्थाले तय गरेका उद्देश्य, व्यावसायिक योजना, नीति, बजेट तथा कार्यक्रमका आधारहरुमा निर्धारण गरिएका अल्पकालीन तथा दीर्घकालीन लक्ष्यहरु प्राप्तिका लागि गर्नुपर्ने कार्यहरुको विवरण सहित आवश्यक पर्ने जनशक्तिको बिश्लेषण तथा मूल्यांकन गरी कर्मचारी आवश्यकताको योजना तयार गर्नु पर्दछ । संस्थामा प्रभावकारी कर्मचारी योजना तयार गरी बढ्दो प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणमा योग्य कर्मचारीबाट सही समयमा सही ठाउँबाट सेवा प्रदान गर्न तयार अवस्थामा रहनु पर्दछ । ख) दक्ष कर्मचारीको भर्ना छनोट प्रक्रिया : संस्थाको कर्मचारी योजना अनुसार आवश्यक कर्मचारी भर्ना छनौटका प्रक्रियाहरु अपनाउनु पर्ने हुन्छ । जसको लागी संस्थामा एक पदपूर्ति समितिको गठन गरी सोही समितिबाट कर्मचारी छनौटका कार्यहरु सम्पादन गरि नियुक्तिका लागि कार्यालय प्रमुख/आख्तियार प्राप्त पदाधिकारी समक्ष सिफारिस गर्नुपर्ने हुन्छ । संस्थाले योग्य र दक्ष उम्मेदवारहरुलाई आकर्षित गर्न तथा भर्ना/छनोटलाई प्रभावकारी एवं पारदर्शी बनाउन पदपूर्ती कार्यविधि तयार गरी सोही अनुरुप विज्ञापन गर्ने, आवेदन संकलन गर्ने, परीक्षा, अन्तर्वार्ता लिने, परीक्षण गर्ने, नियुक्तका लागि सिफारिस तथा नियुक्ति गर्ने गर्नु पर्दछ । ग) कर्मचारीको प्रशिक्षण, वृद्धि विकासका कार्यक्रम : संस्थाले नियुक्त कर्मचारीहरुबाट उत्कृष्ट नतिजाको अपेक्षा गरेको हुन्छ । कार्यरत कर्मचारीहरुको ज्ञान सीप र क्षमता विकासका लागि संस्थाले कार्यस्थल वा कार्यस्थल भन्दा बाहिर विभिन्न प्रशिक्षण कार्यक्रम, तालिम तथा गोष्ठी हरुमा सहभागी गराई चुस्त दुरुस्त रुपमा कर्मचारी राख्नु पर्ने हुन्छ । वृत्ति विकासका कार्यक्रमहरुले कर्मचारीहरुको व्यक्तिगत तथा व्यावसायिक क्षमता विकासमा तथा नेतृत्व विकास गर्ने गराउने गर्नु पर्दछ । घ) कार्यसम्पादनको आधारमा पुरस्कार तथा सुधारात्मक कदमको व्यवस्था : संस्थामा कार्यरत कर्मचारीको कार्यसम्पादन उच्च स्तरको राख्नका लागि संस्थाले त्रैमासिक, अर्धवार्षिक तथा वार्षिक रुपमा कार्य सम्पादन मूल्यांकन गर्ने व्यवस्था मिलाउनु पर्छ । कार्यसम्पादन मुल्यांकनका आधारमा कर्मचारीलाई आवश्यक पृष्ठपोषण गर्ने, पुरस्कृत गर्ने दण्ड सजाय, पदोन्नती (बढुवा) लगायतका कार्यहरु नियमित रुपमा गर्नुपर्छ । त्यसैगरी कर्मचारीको कार्य सम्पादन मुल्याँकनको आधारमा आवश्यक सुधारात्मक कदमहरु समेत चाल्नु पर्दछ । संस्था सदैव कर्मचारीहरुको उच्च मनोवलका साथ उच्च स्तरको कार्यसम्पादन गर्न अभिप्रेरित गर्न सक्नु पर्दछ । ङ) कर्मचारी लाभ तथा प्रोत्साहनका कार्यक्रमहरु : संस्थाले कार्यरत कर्मचारीहरुको आर्थिक कल्याण सुनिश्चितका लागि आवश्यक प्रबन्ध मिलाउनुपर्ने हुन्छ । यसका लागि संस्थामा कर्मचारी सेवा सुविधा समितिको गठन गर्नु पर्ने हुन्छ । संस्थाले सकेसम्म श्रम ऐन तथा विनियमावलीमा तोकिएका न्यूनतम् व्यवस्था भन्दा माथि रहेर कर्मचारीहरुको सेवा सुविधा निर्धारण गर्न सक्नु पर्दछ । संस्थाले कर्मचारीहरुलाई प्रतिस्प्रधात्मक तलब (पारिश्रमिक) प्रोत्साहनमुलक भत्ताहरु, बिमा, औषधी उपचार खर्च, अवकास पछि पाउने उपदान रकम लगायत बिभिन्न वित्तीय तथा गैर वित्तीय लाभका प्याकेजहरुको माध्यमबाट कर्मचारीहरुलाई सन्तुष्ट बनाउन र उनीहरुको संस्था प्रतिको निष्ठा उच्च राख्न निरन्तर प्रयासरत रहनु पर्दछ । च) सकारात्मक सोच तथा सम्बन्धको विकास : संस्थामा कार्यरत कर्मचारीहरुलाई संगठनात्मक संरचनाका आधारमा बिभिन्न पद तथा श्रेणीमा बिभाजन गरिएको हुन्छ । संस्थाको उद्देश्य तथा लक्ष्य प्राप्तिका लागि माथिल्लो पदका कर्मचारीहोस वा तत्लो तहका कर्मचारीहरु सबैंको बराबर तथा महत्वपूर्ण योगदान रहेको हुन्छ । संस्थामा हुने पदिय श्रृखला बिचमा सुमधुर सम्बन्ध कायम गर्न बिभिन्न औपचारिक तथा अनौपचारिक कार्यक्रमहरु आयोजना गर्ने, खुल्ला संचारको बातावरण सृजना गर्ने, गुनासो सुनुवाई गर्ने, बिबाद समाधान गर्ने, कर्मचारी सन्तुष्टि तथा खुसीकाे सर्वेक्षण तथा मापन गर्ने, कर्मचारीहरुसँग हरेक क्रियाकलापमा सहकार्य गर्ने लगायतका कार्यहरु गर्दा संस्था भित्र सकरात्मक कार्य बातावरणको सृजना हुने भएको सो तर्फ संस्थाको कर्मचारी व्यवस्थापन हरतहले प्रयत्नशील रहनु पर्ने हुन्छ । संस्थाले तोकिएको समयावधि भित्र निर्धारित लक्ष्य प्राप्त गरेको छ भने त्यस्तो संस्था नै सफल संस्था हो । संस्था सफल हुनको लागि आवश्यक विभिन्न स्रोतहरु मध्ये मानव स्रोतको महत्वपूर्व भुमिका रहेको हुन्छ । त्यसैले भन्ने गरिन्छ “संस्था सफल हुनु भने कै कर्मचारी सफल हुनु हो” । अर्थात कर्मचारी र संस्थाको सफलता एक अर्काका पर्यायवाची हुन् । तसर्थ संस्थाको सफलताको वाहकका रुपमा रहेका कर्मचारीहरुको कुशल व्यवस्थापन गर्न संस्थाका सञ्चालक तथा उच्च तहका कर्मचारीहरु प्रयन्नशिल रहनु पर्दछ । जसका लागि संस्थाले कर्मचारीहरुमा गर्ने खर्चलाई केवल खर्चको रुपमामात्र नलिई एउटा दीर्घकालिन लगानीको रुपमा लिन सक्नु पर्दछ । आज कर्मचारीहरुको बृद्धी विकास तथा व्यवस्थापनमा भएको सानो कमीकमजोरी भोलिका लागि ठूलो समस्या नहोस । तसर्थ संस्था सञ्चालनका लागि अवश्यक र्निजीव संयन्त्रलाई सजीव बनाई उपलब्धी हासिल गराउने मानव संसाधनको कुशल, पारदर्शी, नीति नियमसँगत रुपमा संस्थागत हितलाई ध्यान दिएर गरौं हाम्रालाई होईन राम्रालाई भर्ना छनौट तथा वृद्धी विकासमा अवसर दिऔं, संस्थागत लक्ष्य हासिल गरौं न की आफ्नो व्यक्तिगत लक्ष्य । (लेखक बैंक तथा वित्तीय क्षेत्रमा कार्यरत छन् ।)

‘के छ हालचाल ?’ भनेर कसैले सोध्यो भने हामीले तयारी जवाफ दिन्छौँ ‘ठिकै छ’ । कसैले ‘खतम छ’ पनि भन्ला । तर यी जवाफ प्रस्ट भएनन्, सोलोडोलो खालका भए । यी र यस्ता प्रश्नको यकिन र प्रस्ट जवाफ दिन सकेमा हाम्रो जीवन नै बदलिन सक्ने दाबी मनोविज्ञानवेत्ताहरुको रहेको छ । आफूमा वा अरूमा तत्काल रहेको संवेगलाई राम्रोसँग बुझ्नु भनेको हामी कसरी सिक्ने, कसरी निर्णय गर्ने, कसरी अरूसँग व्यवहार गर्ने  भन्ने विषयमा प्रस्ट हुन सरल हुन्छ भने अन्ततोगत्वा व्यक्तिगत उन्नतिका लागि पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । संवेगहरुको आफ्नै पहिचान र महत्व रहेको हुन्छ । संवेगलाई शरीरको बुद्धि पनि भनिन्छ । संवेगहरु जीवशास्त्रीय तत्व हुन् । यसलाई हाम्रो शरीर र दिमागले काम गर्ने रसायन पनि भन्ने गरिन्छ । भनिन्छ कि हामीमा आउने संवेग हामीलाई केही न केही सुनाउन उपस्थित भइरहेको हुन्छ । संवेग सिर्जना गर्ने उद्वीपकलाई हामीहरु आन्तरिक र बाह्य भनेर हेर्न सक्छौँ । आफैँभित्र सिर्जित कुनै विचार वा भौतिक अनुभूतिलाई आन्तरिक उद्वीपक भनिन्छ भने कसैसँग भएको भेट वा कुनै घटना भने द्वित्तीयक उद्वीपकमा पर्दछन् । संवेग र विचार एकले अर्कोलाई प्रभाव पार्ने हुन्छ । साथै संवेगले हाम्रो शरीरमा पनि असर पर्दछ । यसको ज्ञानबाट व्यक्तिलाई अवसर र चुनौतीका लागि तयारी हालतमा राख्दछ । शरीरमा रहेका आधारभूत क्रियाहरु जस्तैः मुटुको धड्कन, रगतको प्रवाह, पाचन क्रिया, रोगसँग लड्ने क्षमता, मांसपेसीमा रहने लचिलोपन र शरीरको तापक्रममा घटबढ हुने गर्दछ । त्यसैले भनिएको छ कि के कस्तो शारीरिक अवस्था छ भन्नेबाट पनि कस्तो संवेग पैदा भएको छ भन्ने थाहा लाग्दछ । संवेग पहिचान गर्ने र सोहीअनुसार व्यवहार गर्ने अभ्यास गर्दै जाँदा मन्दखालको अनुभूति चिनेर कडा र घातक प्रतिक्रिया पैदा नहुँदै व्यवस्थित गर्न सम्भव हुन्छ । हाम्रो शरीरको अवस्था जान्नका लागि शरीर–मस्तिष्क–हृदयको ‘स्क्यान’ गर्नुपर्ने अनि मात्र पूर्णरुपमा जानकारी पाउन सकिने भनिएको छ । भौतिकरुपमा अनुभूत भएका कुराहरु जस्तैः चिन्ता, मुस्कान, मांसपेसीको लचकता छ वा छैन भन्नेबाट शारीरिक अवस्था थाहा लाग्दछ भने कस्तो विचार आइरहेको छ रु ध्यान केन्द्रित भएको छ वा भङ्ग भइरहेको छ अवलोकन गर्ने गर्दा मस्तिष्कको अवस्था थाहा लाग्दछ भने शान्त छ वा झोँक चलेको छ वा खुसी वा चिन्तित वा उत्साहित के छ भन्ने जानकारीबाट हृदय पढ्न सकिने देखिन्छ । लेखक रोबर्ट प्लुटचकका अनुसार खुसी, आश्चर्य, रुचि, नरुचाउनु वा घृणा गर्नु, चिन्ता, डर छ आधारभूत संवेगमा पर्दछन् । त्यसैगरी, आठवटा आधारभूत संवेगमा रिस र विश्वाससमेत थपिन्छन् । समूहमा सँगै बसेर घटनाक्रम र भएको अनुभूति साटासाट गर्ने क्रममा कुन संवेगले काम गरेको भनेर अनुमान लगाउन सक्छन् र कस्तो संवेगका बखत के कस्तो व्यवहार वा क्रियाकलाप गर्नु उचित हुन्छ र के कस्तो गर्नु हुँदैन भन्ने सिकाइसमेत हुन्छ । हाम्रो दिमागमा रहने ‘हाइपोथ्यालामस’ त्यस्तो चीज हो, जसलाई संवेगको रसायन रहने कारखाना नै भन्न सकिन्छ । प्रोटिनबाट बनेका धागोजस्तो वस्तुबाट बन्ने त्यस्ता संवेगका रसायनहरु दिमाग हुँदै पिटुटरी नली हुँदै रगतमा प्रवाह हुने गर्दछन् । यसबाट पनि के बुझ्न सकिन्छ भने संवेगात्मक अनुभूतिको प्रभाव प्रत्येक जीवित कोषमा पर्न जान्छ । संवेगसम्बन्धी रसायन शरीरभरि पुग्न छ सेकेन्ड लाग्ने बताइएको छ । किन आवश्यक छ संवेग व्यवस्थापन अहिलेको मान्छेमा र अहिलेको सम्बन्धमा देखिएको बेचैनी, बेखुसी, अशान्ति र विरोधाभासको पिँधमा पुगेर हेरियो भने संवेगलाई पढ्न नसक्नु र संवेग नबुझी व्यवहार गरिनुमा पुगिन्छ । आधुनिक दुनिया जति नै नजिकका व्यक्तिहरुबीचमा पनि अनुभूतिमा आधारित संवाद कम वा दुर्लभ हुन्छ । एकै परिवारका सदस्यहरुबीच, एउटै टोलीमा काम गर्ने भनिए पनि वा एउटै सङ्गठनमा समेत एकले अर्काको संवेग बुझेर हैन कि आफ्नो संवेगलाई सबैथोक ठाने जसरी बोलिन्छ, जसबाट अरूलाई हित नगर्न सक्छ । अझ यसरी भनौँ प्रत्येक छलफलमा शान्ति वा आत्मीयता प्रवद्र्धन गर्ने वा द्वन्द्व वा हिंसा बढाउने भन्ने छनोट हामीले नै गर्ने हो अरू कसैले गरिदिँदैन । एकता प्रकाशनले सन् २०२० मा  बजारमा ल्याएको ‘माई इमोसन म्याटर’ नामक पुस्तकमा संवेगको परिचय तथा आधारभूत पक्षहरुका सम्बन्धमा चर्चा गर्दै सकारात्मक व्यवस्थापनका बारेमा मार्गदर्शन गरिएको छ । संवेगलाई चिनाउने संवेगात्मक साक्षरता र संवेगात्मक बौद्धिकताबाट सन्तुलित र प्रभावकारी जीवन जिउने कलाको विकास हुन्छ । यो कौशलबाट कुनै पनि कामको नतिजाको प्रभावकारिता बढ्ने, निर्णय निर्माणमा सुधार आउने, स्वस्थकर रहने र आपसी सम्बन्ध प्रगाढ राख्न सहयोगी हुन्छ । भनिएको छ कि संवेगलाई बुझ्नेहरु अनुभूति व्यवस्थापनमा चुस्त हुन्छन् र त्यसैगरी आफ्नो काममा पनि निपूर्ण उत्रिन्छन् । उनहरु खुसीमा मात्तिने र दुःखमा आत्तिने नगरी एकखालको सन्तुलित व्यवहार प्रदर्शित गर्न सक्छन् । संवेग व्यवस्थापन कला दिनभरि गरिएका कामलाई फर्केर हेर्दा खुसीको पल र दुःखको पल कुन थियो ? गत हप्ताभरिको सुनाउनयोग्य कुनै क्षण कुन थियो ? यस्ता प्रश्नहरु व्यक्तिको संवेगसँग सम्बन्धित हुन्छन् । कुन घटना वा क्षणमा के कस्ता अनुभूति भए भन्ने तहमा व्यक्तिले जवाफ दिन सकेमा मात्र उल्लिखित प्रश्नको जवाफले अर्थ राख्दछ । यसरी मनका अनुभूतिहरु व्यक्त गर्ने अवसर पाउँदा मान्छे नजिक भएको महसुस गर्दछ । हामीमा सिर्जना हुने वा हाम्रो व्यवहारलाई प्रभावित गर्ने आधारभूत संवेगहरुको जानकारी गराएपछि माथि उल्लेख भएका प्रश्नहरुको उत्तर दिन सरल हुन्छ । अभ्यास गर्दै जाँदा सुनाएका क्षण वा संवेगहरु वा व्यक्तिले महसुस गरेका प्रतिक्रियाहरु कुन संवेगसँग सम्बन्धित छ भनेर सुनाउने व्यक्तिले नै भन्न थाल्दछन् । एउटा परिवारमा रहने व्यक्तिहरु कमसेकम साँझको १५ मिनेट सँगै बसेर दिनभरिमा के कसो भयो भनेर आ–आफ्नो अनुभूति सुनाउने संस्कारको विकास गर्नु सकियो भने कस्तो परिस्थितिमा कुन संवेग प्रभावी भएर आयो भन्ने खुल्दै जान्छ । आफू स्वयम् र अरू कुनै व्यक्तिको सम्बन्धमा पनि के कसरी व्यवहार गर्दा उसको संवेगमा अनावश्यक उतरचढाव आउँदैन भनेर बुझ्नका लागि पनि आफू वा अरू कसैलाई कुन खालको घटनाले प्रभाव पार्दछ भन्ने बुझ्नु आवश्यक हुन्छ । यसबाट नै पारिवारिक सम्बन्ध प्रगाढ बन्दै जान्छ । त्यस्तै मूल्यमा आधारित शिक्षाको पाटोका रुपमा संवेगसम्बन्धी सिकाइबाट व्यक्ति, विद्यालय र अन्य सङ्गठनलाई संवेगात्मक बौद्धिकताको सहयोगबाट अन्तरवैयक्तिक सम्बन्धमा रहेका समस्या हल गर्ने विश्वास गर्न सकिन्छ । घरपरिवारको सदस्य, विद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थी, कार्यालयका स्टाफ वा कुनै टोलीका सदस्यहरुलाई संवेगसम्बन्धी साक्षरता आवश्यक पर्दछ । सुरुमा उत्सुकता, खुसी र डरलाई बुझाउन क्रमशः कोपिला, फूल र काँडाद्वारा चिनाउन सकिँदोरहेछ । अनि एकले अर्कोलाई तिम्रो आजको फूल के हो भनेर जिज्ञासा राख्न पनि मिल्दोरहेछ । कसैले भन्ला कि आज धेरै वर्षपछि मेरो मिल्ने साथीसँग भेट भयो त्यसैले आजका लागि मेरो फूल यही भेट हो भनेर । अनि आउने हप्ता पोखरा घुम्न जाने योजना बन्नु कुनै विद्यार्थीका लागि कोपिला हुन सक्छ । संवेगलाई मसिनोसँग चिनेपछि व्यवहार गर्न पनि सरल हुँदै जानु स्वाभाविक नै हो । हामीहरु जटिलताले भरिपूर्ण समयमा बाँचिरहेका छौँ । पहिलेपहिले नभएका र शीघ्र सुधार भइरहेका सञ्चारमाध्यम तथा सामग्रीको बाढी नै लागेको छ तर पनि व्यक्तिहरु एकलकाँटे देखिन्छन्, खुसी देखिन्नन्, सम्बन्धहरु पनि टिकाउ भइरहेका छैनन् । तनावको तह बढिरहेको छ । यी कारणको परिणामस्वरुप व्यक्तिहरु अस्थिर, अधैर्य, आपसमा भिड्ने, भाग्ने, निष्क्रिय रहने क्रम बढेको छ । सारमा भन्नुपर्दा हामीले व्यक्तिगत र सामूहिक रुपमा भोग्नुपरेका समस्याको समाधान जटिल बन्दै गइरहेको छ । हाम्रो परिवेश र कार्यशैलीका कारण संवेगात्मक चुनौती बढेको हो । बालबालिका, किशोरकिशोरी पनि तनावको भुमरीमा छन् । अहिलेको जटिल जीवनशैलीयुक्त समाजमा व्यक्तिले आफ्नो र अरूको पनि संवेग बुझेर व्यवहार गर्नुपर्ने भएको छ । क्यालिफोर्नियामा कार्यालय रहेको गैरसरकारी संस्था सिक्स सेकेन्ड्स त्यस्तो संस्था हो जसले संवेगलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्न सक्नेगरी प्रक्रिया विकास गरेको दाबी गरेको छ । संवेगात्मक बौद्धिकताको सही अभ्यासबाट विश्वमा अर्बौंको सङ्ख्यामा रहेका मानिसलाई सन्तुलित व्यवहार गर्न सक्षम बनाउँदै शान्त, समृद्ध र अझ राम्रो विश्व निर्माण गर्ने भिजन उक्त संस्थाको रहेको छ र संवेग सम्बन्धमा थुप्रै सामग्रीहरु प्रयोगकर्तालाई उपलब्ध समेत गराएको छ । ‘जोन’ नामक विद्वानका अनुसार यदि कुनै व्यक्तिले संवेगसँग स्वस्थ र खुला सम्बन्ध राख्न सक्षम भयो अनि आफूमा आएको संवेगलाई पहिचान गर्न स्वीकार गर्न र सम्मान गर्न सक्यो भने र ती संवेगलाई जागृतिको औजारका रुपमा लिन सक्यो भने मात्र त्यो क्षमताले जीवनका विभिन्न मोडमा आवश्यक पर्ने निर्णय लिने कार्य सरल भएर जन्छ । संवेगको सम्बन्धमा साक्षर हुनु भनेको संवेग के के हुन्छ भनेर बुझ्नुमात्र कदापि होइन । तत्काल आफूमा के कस्तो संवेग अनुभूति भइरहेको छ अवगत हुनु, अरू व्यक्तिको अनुहार हेरेर वा स्वर सुनेर उसको संवेग पहिचान गर्नु पनि हो । यदि अनुमान लगाउन सकिएन भने संवेग पढ्न नसकेको नै मानिन्छ । त्यस्तै, कुनै घटना वा परिस्थितिको सम्बोधन गर्ने कि प्रतिक्रिया मात्र व्यक्त गर्ने, जीवनमा कुनै लक्ष्य वा उद्देश्य लिएर त्यसैमा केन्द्रित हुनु वा निरुद्देश्य भड्किरहनु, कुनै जिज्ञासामा जवाफ दिन हतार गर्नु वा केहीबेर रोकिएर जवाफ दिनु, अरूले राखिरहेको विषय सुन्न तयार नहुनु वा ध्यान दिएर सुन्नु, आफ्नो मूल्यमान्यता बारेमा नै अनभिज्ञ हुनु वा मूल्यमान्यता पछ्याउनु, कुनै कार्यपश्चात् पृष्ठपोषण नलिनु वा पृष्ठपोषणप्रति खुला रहनु जस्ता परस्पर विपरीत व्यवहार संवेगप्रति साक्षर हुँदा वा नहुँदा देखा पर्दछन् । वास्तवमा व्यक्तिमा देखापर्ने जुनसुकै खालको संवेगको जिम्मेवारी उक्त व्यक्तिकै हुन्छ । आफ्नो संवेगका कारण भएको नतिजाका लागि जिम्मेवारी नलिने तर अरूलाई आरोप भने लगाइहाल्ने प्रवृत्ति पनि संवेगको व्यवस्थापन कला नभएकै परिणाम हो । संवेगको साक्षरता वा संवेगात्मक बौद्धिकता राम्रो भएको खण्डमा आफ्नो वा संलग्न समूहलाई पूर्णरुपमा जागृत राख्न सहयोग पुग्दछ । संवेगात्मक अनुभूतिहरुलाई बेवास्ता गर्ने अभ्यास बढ्दै गयो भने त्यस्ता अनुभूतिसँग मुकाबिला गर्ने विषय चुनौतीपूर्ण हुँदै जान्छ । संवेगका सङ्केतहरुप्रति सचेत भइयो भने एउटा वा एकभन्दा वढी संवेगले शरीर र व्यवहारमा ल्याउन सक्ने प्रतिकूल परिणामबाट बच्न सकिन्छ । शरीरमा पैदा हुने संवेगहरुमध्ये सबैभन्दा बढी प्रभावमा रहेको संवेग प्रस्ट देखिन्छ । रिसलाई सबैभन्दा सशक्त संवेग मानिएको  छ । जस्तो कुनै व्यक्ति रिसाएको बखत एकान्तपन, आशावादिता, केही गर्न उत्साहित पनि हुन सक्दछ । एउटा संवेगलाई अरू सबै संवेगलाई हटाइहाल्न नसक्ने हुँदा कुनै संवेग अनुभूत भइरहेको बेला अरू कुनै अनुभूति पनि छ कि भनेर ‘स्क्यान’ गर्नुपर्ने हुन्छ । अर्कोतिर संवेगात्मक अनुभूतिहरु सङ्क्रामक हुने बताइएको छ । हामीमा आउने संवेगले हाम्रो कार्यव्यवहारलाई त असर गर्दछ नै यसले हाम्रो वरपर रहेका र हामीसँग सरोकार राख्ने व्यक्ति वा समूहलाई समेत असर गर्दछ । विवाद समाधानका क्रममा विवादका कारण तथ्य हो वा सम्बन्ध हो पहिल्याउनुपर्ने देखिन्छ । कारणको सही पहिचान भयो मात्र समाधान सरल बन्दछ । त्यस्तै, हामी उच्च शिक्षासम्म अध्ययन गर्दा पनि धेरै खालका तथ्याङ्कसँग चल्दछौँ तर संवेग वा सम्बन्धका बारेमा कमै मात्र अध्ययन हुन्छ । आपसी सहयोगका सम्बन्धमा कम र प्रतिस्पर्धामा ज्यादा जोड दिएका हुन्छौँ । फलस्वरुप हामी संवेग सम्बन्धमा कमै मात्र जानकार हुन्छौँ । सङ्गठनभित्र रहेका कर्मचारीहरुको संवेगात्मक अवस्था र कार्यसम्पादनमा त्यसको सम्बन्धको विश्लेषण गरी सोहीअनुसार व्यवहार गर्ने र परामर्श उपलब्ध गराउन सकेमा कार्यालयकै कार्यसम्पादन वृद्धि हुन्छ । यो विषयलाई मनन गरी संवेगात्मक साक्षरता र संवेगको सुव्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता छ । (लेखक बाग्लुङका प्रमुख जिल्ला अधिकारी हुन्)