विकास वहस

मनोज ज्ञवाली, कामु प्रमुख कार्यकारी अधिकृत, ज्योति विकास बैंक लिमिटेड ज्योति विकास बैंकमा डेपुटी सीईओको रुपमा तपाईको आगमनलाई पनि महत्वको साथ हेरिएको थियो । कामु सीईओ बन्नु भएको छ र भावी सीईओको रुपमा बैंकले स्वीकार गरेको पनि देखिन्छ । तपाई आएपछि ज्योति विकास बैंकमा के के सुधार भए ? म यस बैंकमा जोडिएको डेढ वर्ष भयो । म आउँदा यो बैंक ८ बर्षमा थियो । ६ अर्ब रुपैयाँ कर्जा प्रवाह र १०/१२ करोड नाफामै बैंक खुम्चिएको थियो । आज धेरै सुधार भैसकेको छ । आज १३ अर्बको लोनको पोर्टफोलियो छ । मर्जरबाट ल्याएका बैंकबाट पनि केही पैसा आएको छ तर हाम्रो आफ्नै निक्षेप र कर्जा पनि राम्रो ग्रोथ भैरहेको छ । ग्रोथका साथमा गुणस्तरमा पनि सम्झौता गरेका छैनौं । बैंकको शाखा २१ वटा बढाएर ५० वटा पुर्याएका छौं । व्यापार र नाफामा भएको वृद्धि वित्तिय विवरणहरुले देखाईरहेकै छन् । कर्मचारीको आकर्षण पनि बढेको छ । म आएपछि शाखा प्रबन्धकमा नियुक्ती गर्नको लागि सार्वजनिक आव्हान गर्दा २५ जनाले आवेदन दिएका थिए र कुनै पनि व्यक्ति छान्न लायक थिएनन् । पछिल्लो पटक गरिएको भ्याकेन्सीमा हजार जना भन्दा बढीको आवेदन आएको छ । बाणिज्य बैंकहरुबाट पनि ज्योति विकास बैंकमा जागिर खोज्दै आउनेहरु देखिएका छन् । हामीले छानी छानी मान्छे राख्न सक्ने हैसियत बनाएका छौं । नियामकहरुले पनि पहिलेको ज्योति विकास बैंक र अहिलेको ज्योति विकास बैंकलाई हेर्ने नजर पनि बदलिएको छ । हाम्रा ग्राहक, सेयरधनी र कर्मचारीहरु सबै सन्तुष्ठ छन् र म पनि सन्तुष्ट छु । लक्ष्य धेरै छ, यात्रा धेरै तय गर्नु पर्नेछ । समग्र वित्तिय क्षेत्रको अवस्था चाँही कस्तो छ ? अहिले वित्तिय क्षेत्र असहज परिस्थितीबाट गुज्रिरहेको छ । यो एक बर्ष पहिले देखिको समस्या हो । मैले पहिलेदेखि नै भन्दै आएको छु कि लगानी योग्य पुँजीको अभाव केहि समस्या लम्बिनेछ । केहि मानिसहरुले चुनावको पैसा, कालो धन, सेतो धनलाई देखाएर तर्क गर्दै आएका थिए । मेरो कुरा स्पष्ट छ, लामो राजनीतिक संक्रमणबाट गुज्रिएको नेपालको वित्तिय क्षेत्रले अझै केहि समय लगानीयोग्य पुँजी अभावको समस्या झेल्नुपर्छ । यो तत्कालै समाधान हुने सम्भावना छैन । पुँजीलाई पुग्ने गरि बजार विस्तार नभएसम्म लगानी योग्य पुँजीको अभाव निरन्तर रहन्छ । सरकारको बजेट कार्यान्वयनका क्षमता बढेको छैन । बैंकहरुको पुँजी ४ गुणाले बढेको छ । कम्पनीहरुले पनि सोही शैलीमा बजार बढाउन थाले । हाम्रो निक्षेपको वृद्धि दर औषत २० प्रतिशतको छ । तर बैंकहरुले ऋण प्रवाहलाई अत्याधिक बनाए । २० प्रतिशतको निक्षेप बढाएर शतप्रतिशत ऋण बढाउन थालेपछि समस्या आउनु स्वभाविक हो र यो क्रम अझै केहि समय निरन्तर रहन्छ । तरलता अभावका समयमा हामीले गर्ने व्यवहारले वित्तिय क्षेत्रलाई नराम्रो धक्का लाग्न पनि सक्छ । आजको दिनमा लगानी योग्य पुँजीको चरम अभाव झेलिरहेको वित्तिय क्षेत्रको भविष्य चाँही कस्तो होला ? मुस्किलले गाई पालेर बसेको किसानलाई हात्ति पाल्न भनियो भने के हुन्छ ? चार गुणा बढाईको पुँजीका लागि बजार खोई ? लगानीकर्ताले हिजो २० प्रतिशत प्रतिफल दिने बैंकले आज २५ प्रतिशत प्रतिफल दिनु पर्यो भनिरहेका छन् । त्यो कसरी सम्भव छ ? हिजो १५ प्रतिशत प्रतिफल दिने बैंकले आज २० प्रतिशत दिनुपर्छ भन्ने मान्यता लगानीकर्तामा गडेर बसेको छ । आज बाणिज्य बैंकका राम्रा भनिएका सीईओहरुले भटाभट जागिर छोडिरहेका छन्, निकालिँदै छन् । त्यसको कारण के हो ? त्यसका बारेमा कसले सोचिदिने ? कसले अध्ययन गरिदिने ? बैंक पनि व्यवसाय हो, हरेक बिजनेश डुब्न सक्छ, नोक्सानमा जान सक्छ, अनि के बैंक चाँही नोक्सानमा जानै नहुने ? गत वर्ष २० करोड कमाउने बैंकले यसपाली १८ करोड मात्रै कमायो भने उत्पात्तै बिग्रने ? बैंकमा चाँही नोक्सानी हुनै नसक्ने ? हुनै नहुने ? हरेक व्यवासयमा नोक्सान हुन सक्छ । पुराना बैंकहरुले १० औं वर्षपछि मात्रै २०/२५ प्रतिशत प्रतिफल दिएका हुन् । आज ३ गुणा पुँजी बढेको छ अनि तत्कालै प्रतिफल सोही मात्रामा बढाउन त सकिन्न नि । समस्याको जड नै यहि गलत सोँच नै हो । धेरै नाफा कमाउन भटाभट ऋण बढाएर मात्रै हुन्न । अमेरिका जस्तो अर्थतन्त्र भएको देशमा एक वर्षमै १४१ संस्था डुबेका थिए । निक्षेपमा २०/२२ प्रतिशत र कर्जामा १७/१८ प्रतिशत हुनुपर्ने थियो । बजारको आँकलन नै नगरि लगानीकर्तालाई ठूला सपना देखाएर पुरा गराउन नसकेपछि सीईओहरुले जागिर छाड्नुपर्ने बाध्यता आईपरेको हो । मुस्किलले गाई पालेर बसेको किसानलाई हात्ति पाल्न भनियो भने के हुन्छ ? चार गुणा बढाईको पुँजीका लागि बजार खोई ? हामी डायनोसर बन्न चाँही तयार छैनौं । रुख अग्लो बन्दै गयो भने घाँटी लम्ब्याउँदै जाने जिराफ नै बन्ने हो । म जिराफ हुन चाहान्छु । हाम्रा ग्राहक, सेयरधनी र कर्मचारीहरु सबै सन्तुष्ठ छन् र म पनि सन्तुष्ट छु । चार वर्षभित्र विकास बैंकहरु मध्ये हामी टपमा हुनेछौं । मलाई लाग्छ अझै एक डेढ बर्षमा लगानीयोग्य पुँजीको अभाव टर्दैन । कि त स्थानीय निकायको सबै पैसा बैंकमा आउनु पर्यो वा केन्द्रिय बैंकमा जाने सबै पैसा बैंकहरुमा च्यानलमा आउनुपर्छ । त्यो अवस्थामा बाहेक लगानी योग्य पुँजी अभावको समस्या तत्काल समाधान हुन्न । एकाध दिनमा सहज भएछ भने पनि फेरी आक्रामक रुपमाले ऋण बढाएर फेरी भयावह अवस्था आउन सक्छ । डेढ देखि २ वर्षसम्म लगानीयोग्य पुँजी अभावको समस्या समाधान हुने मैले चाँही देखेको छैन् । राम्रा भनिएका सिइओहरुले जागिर छोड्नु परिरहेको छ । यसमा दोष केन्द्रिय बैंकको, सञ्चालकको वा सिइओहरुकै हो ? यसमा लगानीकर्ता र केन्द्रिय बैंकको कुनै दोष छैन । विजनेश प्लान बनाउने सिइओहरुले नै हो । बिजनेश यति बढाउँछु र नाफा यति कमाउँछु, बजारको अवस्था यस्तो छ भन्ने योजना बनाएर सञ्चालक समितिमा बुझाउने सिइओहरुले नै हो । उनीहरुले बजारको अवस्थाको एकिन गरेर मात्रै बिजनेश प्लान बनाउनु पर्ने थियो । बजारको आँकलन नै नगरि लगानीकर्तालाई ठूला सपना देखाएर पुरा गराउन नसकेपछि सीईओहरुले जागिर छाड्नुपर्ने बाध्यता आईपरेको हो । औषत बजारको वृद्धिलाई नहेरी महत्वकांक्षा देखाएपछि पुरा गर्न नसक्नु स्वभाविक हो । एउटा रोटी छ, खाने मुख धेरै छन् । लुछाचुँडी गर्ने कि बाँडेर खाने भन्ने निर्णय सहि ढंगले गरिनुपर्छ । सौहार्दपूर्ण वातावरणमा रोटी बाढेर खाने अवस्था बनाउन सकिन्छ ? रोटी बाढेर खाने अवस्था निर्माण गर्न सकिन्छ । बैंकर्स एसोसियसन छ, डेभलपमेन्ट बैंकर्स एसोसियसन पनि छ । हामीले सँगै बसेर सहमति गर्न सक्छौं । एउटा लेभल भन्दा माथी नजाने भनेर निर्णय गर्न सकिन्छ । छीना झम्टी नगर्ने, सहमतिमा निक्षेप लिने जस्ता काम गर्नु पर्ने थियो । अहिले त निक्षेपको तानातान मात्रै होइन, कर्मचारीको तानातान पनि अस्वभाविक रुपमा बढिरहेको छ । यसले समग्र वित्तिय क्षेत्रलाई नै समस्यामा पारिरहेको छ । पढेलेखेका र उत्कृष्ठ मान्छेहरु रहेको भनिएको वित्तिय क्षेत्रमा पनि आफैंले तय गरेको लक्ष्य पुर्याउन नसक्ने, किन ? मान्छेले व्यक्तिगत क्षमताका आधारमा काम गर्ने हो । आज बैंकका सीईओहरुले राम्रोसँग काम गरिरहेका छैनन् । बैंकरहरु व्यवसायिक भएनन् । हामीले ८ प्रतिशतमा घरका लागि ऋण दिने अनि अर्काे महिनामा १६ प्रतिशत पुर्याइदिएका छौं । ऋणको आम्दानी बढेको हुन्न अनि उसले ८ प्रतिशतको ऋणलाई १६ प्रतिशत बनाउँदा कसरी तिर्न सक्छ । के हामी बैंकरहरुमा इमान, जमान हुन्न ? हामीलाई नैतिकता भन्ने कुराले छुनु पर्दैन् । यति बेला हामी बैंकरहरुले ऋणको जोखिम लिन पनि छाडेका छौं । ऋणीहरुलाई धमाधम ब्याजदर बढाएर आफू सुरक्षित भैरहेका छौं । सबै क्षेत्र ओरालो लाग्दा पनि बैंकहरुले नाफा बढाईरहेकै छन् । हामी ब्याजदरमा ऋणीलाई दुःख दिईरहेका छौं । तर डायनोसर बन्ने चाहाना मलाई छैन । त्यसैले २८ वटा बाणिज्य बैंक र दर्जन जति राष्ट्रिय स्तरका बाणिज्य बैंकहरुको भिडमा रहेकाले मैले पनि एसएमएस पठाएर ब्याजदर बढाउनुपर्ने बाध्यता छ । यद्यपि आजसम्म कर्जाको ब्याजदरमा हामीले कुनै पनि ग्राहकलाई अप्ठेरो पारेका छैनौं । तैपनि हामी डायनोसर बन्न चाँही तयार छैनौं । रुख अग्लो बन्दै गयो भने घाँटी लम्ब्याउँदै जाने जिराफ नै बन्ने हो । म जिराफ हुन चाहान्छु । अहिले हाम्रो बिजनेशको आकार राष्ट्रिय स्तरको विकास बैंकहरुको बटम लाइनमै छ । त्यसैले हामी पनि जिराफ बन्ने बाटोमा लागेर केहि न केहि ब्याजदर बढाउने काम नै गरिरहेका छौं । वित्तिय क्षेत्र भने साह्रै संवेदनशिल छ । एकाध बैंक ओरोलो लागे भने धेरै बैंक माथी समस्या आउछ । त्यसकारण हामीले, विकास बैंक र बाणिज्य बैंकहरुका सीईओहरुले सँगै बसेर वित्तिय क्षेत्रको वास्तविकताको सुक्ष्म अध्ययन गर्नुपर्छ । व्यवसाय र नाफाबारे एउटा स्पष्ट धारणा बनाएर आ-आफ्ना सञ्चालक समितिमा सोही अनुसारको कुरा राख्नुपर्छ । तपाई कामु सीईओ हुुनुहुन्छ र सीईओ बन्ने लाईनमा हुनुहुन्छ । चार वर्षपछि ज्योति विकास बैंक कुन पोजिसनमा पुग्छ ? म डेपुटी सिइओ थिए, अहिले एक्टिंग सिइओ छु । म सपना बोकेर यहाँ आएको हुँ । हिजो पनि काम गरेको हुँ र आज पनि काम गर्छु । नयाँ सिइओ आउनु भयो भने पनि यति स्पीडमा काम गर्ने हो । आजका दिनमा ज्योति विकास बैंक एक ढिक्का भएर काम गरिरहेको छ । बोर्ड देखि उच्च व्यवस्थापन र सबै कर्मचारी एकजुट छन् । हामी उच्च मनोबलका साथ बैंकलाई अघि बढाईरहेका छौं । हामीलाई व्यवसाय बढाउन ठूलो चुनौती छ । गत वर्ष हामीले शत प्रतिशत व्यवसाय बढाएका छौं । ६ अर्बको कर्जालई १३ अर्ब बनाएका हौं । ५० वटा शाखा र ६५० कर्मचारी छन् । त्यो इफोर्टले डेढ वर्षमा शत प्रतिशत व्यवसाय बढाएका हौं । यो भनेको औषत विकास मात्रै हो । एक वर्षभित्र अरु विकास बैंकको हाराहारीमा व्यवसाय पुर्याउँछौं । हामी एक वर्षपछि करिब २६ अर्ब हाराहारीको व्यवसाय पुर्याउँछौं । ५० वटा शाखाले मासिक एक करोडको दुईवटा फाइल गर्यो भने एक वर्षमा १२ अर्बको व्यवसाय बढ्छ । अब विदेशी मुद्रा सटहीको सुबिधा पनि लिँदै छौं । पहिलो वर्षमा व्यवसाय बढाएसँगै दोश्रो वर्षमा नाफा स्वभिावक रुपमा वृद्धि हुन्छ । तेश्रो वर्षमा सेवा र प्राबिधिमा व्यापक सुधार गर्छाै । व्यवसाय, नाफा, सेवा र प्रबिधिमा सुधार गरेसँगै चौथो वर्षमा टप बैंकका रुपमा स्थापित भैसक्नेछौं । चौथो वर्षमा हामीलाई पछाडी छाड्न अन्य विकास बैंकहरुलाई हम्मेहम्मे पर्नेछ । आजको दिनमा ज्योति विकास बैंकको सेयर बेच्नेहरु चार वर्षपछि पछुताउने छन् । यतिबेला सेयर किनेर बस्ने मानिसहरु खुसी हुनेछन् । प्रतिफल कति पाउँछन लगानी कर्ताले ? यो वर्ष हामी दुई अंकको प्रतिफल दिने योजनामै छौं । अर्काे वर्षदेखि हामी २० प्रतिशतको हाराहारीमा प्रतिफलको वृद्धिदर कायम गराउँछौं ।  

डा. रोभसकुसम सुवेदीले दक्षिण कोरियाको चोसन युनिभर्सीटीबाट पीएचडी र पोष्ट डक्टरेट फेलेशिपसम्मको अध्ययन पुरा गरेका छन् । यसअघि उनले काठमाडौं विश्वविद्यालयबाट एम फार्म सम्मको अध्ययन पुरा गरेका थिए । उनी नेपाल औषधी लिमिटेडको महाप्रबन्धक हुनुअघि निजी औषधी उद्योगमा कार्यरत थिए । खुल्ला प्रतिस्पर्धाद्वारा सरकारले उनलाई उद्योगको महाप्रबन्धक बनाएको हो । उनीसँग औषधी क्षेत्रमा एक दशक काम गरेको अनुभव छ । नेपाल औषधीले जीवनजलका अतिरिक्त सिटामोल पनि उत्पादन थालेको छ । प्रस्तुत छ उद्योगको हालको अवस्था चुनौति र भावी योजनाको बारेमा डा. सुवेदीसंग विकासन्युजका लागि पृथराज थेगिमले गरेको कुराकानी : डा. रोभसकुसम सुवेदी, महाप्रबन्धक, नेपाल औषधी लिमिटेड नेपाल औषधी उद्योगले अहिले के  के उत्पादन गरिरहेको छ ? उद्योगले आफुलाई रिभाइभ गरिरहेको छ । विगतमा प्राविधिक तथा व्यवस्थापन लगायतका कारणले उद्योग कमजोर भएको जगजाहेर छ । यसलाई तङ्ग्रीन केही समय लाग्छ । अहिले उद्योग सकरात्मक रुपमा अघि बढिरहेको छ । हालसम्म सबै कुरा सिस्टमेटीक भइसकेको छैन । सबै युनिटहरु फुलफेजमा सञ्चलानमा आएका छैनन् । उद्योगले सबैभन्दा पहिला जीवनजलको उत्पादन सुरु गर्याे । त्यसलगत्तै विभिन्न औषधी बिक्रेताहरुले जीवनजलको माग गरे । उत्पादनको तुलनामा कैँयौं गुणा बढी औषधीको माग भएको छ । हामीले माग अनुसार पुर्याउन सकेका छैनौ । कम्तीमा ९ लाख ट्याबलेट सिटामोलको उत्पादन नगरी बजारमा जादैँनौ । दुई हप्ताभित्र सिटामोल बजारमा बिक्रीको लागि लैजाने तयारी गरेका छौं । उद्योगले अहिले दैनिक एक ब्याच अर्थात ३ लाख २० हजार संख्यामा सिटामोल ट्याबलेट उत्पादन गरिरहेको छ । त्यस्तै विगतदेखि नै उत्पादन गरिरहेको जीवनजल दैनिक ५ हजार प्याकेट उत्पादन भइरहेको छ । अहिले हाम्रो स्टकमा करिब ५०/६० हजार प्याकेट जीवनजल छन् । फागुन ९ गतेदेखि सिटामोलको परीक्षण उत्पादन सुरु भएको छ । उत्पादन मापदण्ड पुरा गर्न नसकेर उद्योग बन्द भएको थियो । अहिले यसका लागि के कस्ता काम भइरहेका छन् ? अहिले औषधीको मापदण्डलाई हेर्ने गुणस्तर शाखा खडा गरेका छौं । यसअघि यस्तो मापदण्ड हेर्ने विभाग थिएन । विभागले उद्योगमा भैइरहेको औषधीको गुणस्तर सही छ कि छैन अध्ययन गर्दछ । उत्पादनमा भएको विभिन्न क्रियाकलापले औषधीको गुणस्तरमा नकरात्मक असर गरेको छ, छैन जाँच गर्दछ । न्युनतम जोखिमको उत्पादन बजारमा लैजाने जिम्मेवारी सो विभागको रहेको छ । हाम्रो सिद्धान्त नै जीएमपी (कुशल उत्पादन प्रणाली)को मापदण्ड जाने हो । जसकारण बजारमा लैजाने हाम्रा औषधीहरु कमभन्दा कम जोखिमका हुन्छन् । जीएमपीलाई दुई लाईनमा भन्ने हो भने ‘इन्वील्ड क्वालीटी र रिक्स मिनिमाइजेशन’ सिद्वान्तमा आधारित हुन्छ । जीवनजलको उत्पादन सुरु भइरहँदा लगत्तै सिटामोलकोे उत्पादन पनि थाल्ने भनिएको थियो, एक वर्ष किन ढिलो भयो ? मैले सिटामोल उत्पादनको लागि असोज १ गतेको डेटलाईन राखेको थिए । एकदमै टाइट क्याल्कुलेशन गरेर मैले उक्त डेटलाईनमा सिटामोलको उत्पादन गर्ने समय निर्धारण गरेको थिए । तर बीचमा भारतले जीएसटी लागु गर्याे। उक्त नयाँ प्रणालीको कारण त्यहाँका सप्लायर्सहरुले पनि बुझ्न सकेनन् । त्यस्तै अर्को मोदी सरकारले भारतमा नोटबन्दी गरिदियो । त्यसको प्रत्यक्ष असर उद्योगलाई पनि प¥यो जसले गर्दा डेटलाईनमा सिटामोलको उत्पादन गर्न नसकिएको हो । त्यतिखेर भारतबाट कच्चा पदार्थ मगाउन त सकिएन मूल्य पनि उनीहरुले पठाउन सकेनन् । निर्माण सामाग्रीहरु पनि भित्रिन सकेन । त्यो हाम्रो वसको कुरा थिएन । कति प्रतिशत कच्चा पदार्थ भारतबाट नेपाल आउछ ? नेपालमा भारत, चीन, जापान, युरोप,जर्मनीबाट औषधीको कच्चा पदार्थ भित्रिने गरेको छ । जसमा भारतको मात्रै ९० प्रतिशत हिस्सा छ । उद्योगमा लगानी अवस्था कस्तो छ ? १४ करोड ६५ लाख रुपैयाँ मध्ये पहिलो किस्ता ६ करोड ४८ लाख रुपैयाँ पाइसकेका छौं । दोस्रो किस्ताको लागि उद्योग मन्त्रालयमार्फत अर्थमन्त्रालयमा चिठ्ठी पठाइ सकिएको छ । त्यो प्रक्रियामा छ । निश्चित लगानी छ । उक्त लगानीले नै उद्योग कसरी अघि बढ्ने निर्धारण हुन्छ । उद्योगले आगामी दिनमा कस्ता औषधी उत्पादन गर्ने लक्ष्य लिएको छ ? अहिलेको हाम्रो क्षमता जीवनजल प्रतिवर्ष ४० लाख प्याकेट(स्याचेट) उत्पादन गर्ने हो । यस्तै सिटामोल ८ करोड ट्याबलेट उत्पादन गर्ने भएका छौ । सिटामोलको उत्पादान दोब्बर बढाएर १५ करोड ट्यावलेट पुर्याउन उपकरण थप्नुपर्छ । बजारमा माग बढ्यो भन्दैमा उत्पादन तुरुन्तै गरिहाल्न सक्ने अवस्थामा हामी छैनौं । एउटा मेसिन आज झिकायोे भने आइपुग्न ६ महिना लाग्छ । कच्चा पदार्थ डेढ महिना लाग्छ । थप बजेट आयो भने मेसिन मगाएर अर्को महिनादेखि ती औषधीहरु बनाउने तयारी गरेका छौं । त्यसको लागि कच्चापदार्थ र प्याकेजीङ मेसिनहरु ल्याउन पर्ने हुन्छ । अर्को जीवनजल र सिटामोलको माग यति बढी छ । त्यसलाई मात्र पूर्ति गर्न लाग्ने हो भने अन्य औषधीहरु उत्पादन गर्न भ्याउने अवस्था छैन । विगतमा हामीले हरेक महिना नयाँ औषधी बनाउने सोच गरेका थियौं । यसबीचमा स्वास्थ्य मन्त्रालयसँग कसरी अघि बढ्ने भन्ने बारेमा छलफल भइरहेको छ । आवश्यक सिटामोल र जीवनजललाई बढी परिमाणमा उत्पादन गर्ने हो कि नयाँ/नयाँ औषधी बनाउदै जाने हो छलफल भइरहेको छ । उद्योगले अहिले सरकारले निःशुल्क बाँड्ने भनेको ७० किसिमको औषधीलाई उत्पादनको प्राथमिकतामा राखेको छ । एकै पटकमै त्यतिका उत्पादन नहोला तर वर्षमा १०/१२ किसिमको औषधीहरु उत्पादन गर्न सकिन्छ । यही रफ्तारमा जाने हो भने अबको ५ वर्षमा उद्योग कहाँ पुग्छ ? अहिले हामीले उद्योग सञ्चालनका लागि ५ वर्षे गुरुयोजना बनाएका छौं । जसमा शुन्यदेखि ६ महिनाको अबधिमा जीवनजल उत्पादन गर्ने थियो, यो एक वर्षदेखि सुरु भइसक्यो । २ वर्षको अबधिमा ट्याब्लेट भनेका थियौं त्यसको पनि उत्पादन सुरु भएको छ । ५ वर्षको अबधिमा लिक्वीड, क्याप्सुल, सलाईन लगायत उत्पादन गर्ने योजना छ । त्यसरी अघि बढे आगामी ३/४ वर्षमा फुलफेजमा उद्योगले उत्पादन गर्छ । अबको ५ वर्षमा ५०/६० प्रकारका औषधीहरुको उत्पादन गर्नेछ । यसअवधिमा उद्योगमा सम्पूर्ण कर्मचारीहरु व्यस्त रहनेछन् र सरकारले निःशुल्क उपलब्ध गराउने ७० किसिमको औषधी उत्पादनमा उद्योगको महत्वपूर्ण सहयोग हुनेछ । निजी औषधी उद्योग पनि आक्रामक रुपमा आइरहेका बेला ती कम्पनीसंग उद्योगले कसरी प्रतिस्पर्धा गर्नेछ ? अहिले नेपालमा ४०/४५ प्रतिशत औषधीको आयात हुने गरेको छ । वार्षिक अर्बौ रुपैयाँ बराबरको आयात गरिने औषधीलाई प्रतिस्थापन गर्न निजी क्षेत्र र सरकारी औषधी उद्योगहरु मिलेर अघि बढ्नु पर्छ । पछिल्लो समय आयातित औषधीमा केही समस्या पनि देखिएको छ । त्यस्तै सरकारले पनि केही सकरात्मक निर्णयहरु पास गरेका छन् । जसमा स्वदेशमै उत्पादन हुने औषधीको धेरै ब्राण्ड आयात गर्न नपाउने, विश्व व्यापार संगठन (डब्ल्युटीओ) को प्रमाणपत्र प्राप्त कम्पनीको मात्र औषधी आयात गर्नु पर्ने लगायत छन् । यसैलाई निरन्तरता दिएर अन्ततः मुलुकले आयातित औषधीहरुको प्रतिस्थापन गर्न आजको आवश्यकता हो । यद्यपि कतिपय स्वदेशमा बन्न नसक्ने औषधीहरु तथा ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न नसकिने औषधीहरुलाई भने आयात गर्न सकिन्छ । अबको ५/१० वर्ष हामीले निर्यातलाई भन्दा पनि आयात घटाउनेतर्फ बल लगाउनु पर्ने देख्छु । उद्योग कहिलेदेखि नाफामा जान्छ ? अहिले हामी मात्रै सस्टेन मात्र भएका छौं । आगामी ६/७ महिनाभित्र सेल्फ सफिसेन्ट हुन्छौ भन्ने लागेको छ । अहिले हामीले अर्थ मन्त्रालयसँग तलबको लागि पैसा मागिरहेका छौं । केही महिनापछि कर्मचारीलाई तलव खुवाउन आफै सक्षम हुन्छौं । ठूला औषधी उत्पादनका युनिट थप्न तथा ठूला मेसिनहरु किन्न परे यहाँका नाफाबाट नसकिएला तर, तलबै खानका लागि अबको ५/७ महिनादेखि अर्थको मुख ताक्न पर्दैन भन्ने मलाई लागेको छ । विकासको लागि ठूला खर्चहरु सरकारबाटै प्राप्त भए । यसरी नै उद्योग अघि बढे अबको एक वर्षपछि हामी नाफामा जान्छौं । नाफामा गएपछि ऋण तिर्न नसकिए पनि त्यसको ब्याजबाट ऋण घटाउने हाम्रो योजना छ । सरकारी उद्योगहरुमा राजनैतिक दवाव आउछ भन्छन् । तपाईलाई कतिको आएको छ ? हाम्रो उद्योगमा पहिलोपटक मनोनित नगरी खुल्ला प्रतिस्पर्धाद्वारा मलाई नियुक्त गरिएको हो । मेरो नियुक्ती आउटपुटवेसमा भएको हो । उद्योग मन्त्रालयले मूल्याङकन गरिरहेको छ ।

एफ.एम.सी.जी. डिभिजन, बी.एल.सी. प्राइभेट लिमिटेडका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत होमनाथ न्यौपाने कम्पनी व्यवस्थापनको साथै फुड टेक्नोलोजीको जानकार हुनुहुन्छ । हाल वहाँ चौधरी ग्रुप अन्तर्गतको बी.एल.सी. प्राइभेट लिमिटेडको फुड एण्ड बेभरेज डिभिजनको कार्यकारी प्रमुख हुनुहुन्छ । धरानबाट फुड टेक्नोलोजी विषयमा स्नातक गर्नुभएका न्यौपानेले सन् २००८ मा एस म्यानेजमेन्ट इन्स्टिच्यूटबाट एमबीए गर्नुभएको छ । प्रस्तुत छ वहाँसँग औद्योगिक रुपमा प्रशोधित खाद्यान्नको बजार, गुणस्तर र समाजमा यसको बढ्दो उपभोग वारे गरिएको विकास बहस । होमनाथ न्यौपाने, प्रमुख कार्यकारी अधिकृत, एफ.एम.सी.जी. डिभिजन, बी.एल.सी. प्राइभेट लिमिटेड तपाईंको व्यावसायिक संलग्नता र अनुभव कस्तो छ ? एमबिए गर्नुभन्दा पहिले मैले २ वटा बहुराष्ट्रिय र एउटा राष्ट्रिय कम्पनीमा काम गरेँ । मैले काम गरेका कम्पनीहरुमध्ये एउटा चाहिँ इन्डियन कोलाब्रेसन अन्तर्गतको लर्ड शिव फुड एण्ड कन्फेक्सनरी थियो भने त्यो भन्दा अगाडी चौधरी ग्रुपको सी.जी.फुड्स प्रा.लि. थियो । त्यो भन्दा अगाडी काबरा ग्रुपमा करिब अढाई वर्ष काम गरेँ । यसरी एमबिए अगाडि करिब ६ वर्ष कामको अनुभव लिइसकेपछि मैले करिब ९ वर्ष एमबिए सकेर नेबिको प्रा.लि. मा सीईओको रुपमा काम गरेँ । त्यसयता बी.एल.सी. प्रा.लि. अन्तर्गत फुड एण्ड वेभरेज डिभिजनमा प्रमुख कार्यकारी अधिकृतको रुपमा कार्यरत छु । यस अन्तर्गत ५ वटा कम्पनी रहेका छन् । यसमा पशुपति बिस्कुट इण्डष्ट्रिज प्रा.लि., पशुपति डाइट्स एण्ड फुड्स प्रा.लि., स्ट्याण्र्ड मिल प्रा.लि., महालक्ष्मी मैदा मिल प्रा.लि. र हेटौंडा डेरी इण्डष्ट्रिज प्रा.लि. रहेका छन् । नेपालीहरुको खानपान शैलीमा धेरै परिवर्तन आएको छ । खासगरी बजारबाट तयारी खानेकुरा किनेर ल्याई खाने प्रचलन राम्रो हो कि नराम्रो ? यसमा दुई वटा पाटाहरु छन् । एउटा रेमिट्यान्सको पाटोलाई हेर्नुपर्छ । धेरै नेपालीहरु विदेशमा काम गर्न गएका छन् । उनीहरु नेपाल आउँदा ड्राई फुड ल्याउने र इलेक्ट्रोनिक सामान ल्याउले प्रचलन बढ्यो । अर्को पाटो भनेको अहिले हरेक गाउँपालिकामा कच्ची भएपनि सडकको पहँुच पुगेको छ । प्रत्येक गाउँमा सरकारी वा निजी विद्यालय खुलेका छन् । यसले मानिसहरुको शैक्षिक चेतनामा वृद्धि भैरहेको छ । साथै सञ्चार माध्यमको विकासले मानिसहरुलाई इलेक्ट्रोनिक सामान र इण्डस्ट्रियल प्रोसेस्ड फुडतर्फ आकर्षण गरिरहेकोे छ । समग्रमा राम्रो र नराम्रोको उत्तर सजिलो छैन । खाध्य पोषणको भाषामा बजारबाट ल्याइएका तयारी खानेकुरा सुरक्षित छन् भने र उचित मात्रामा खाइयो भने राम्रो । नत्रभने यो प्रचलन नराम्रो भन्न सकिन्छ । प्रोसेस्ड फुडको गुणस्तरको बारेमा प्रस्न उठिरहेकोे छ । नेपालका मिडिया र उपोभोक्तावादीहरुले पनि यस विषयमा आलोचनात्मक टिका टिप्पणी गरिरहेका छन् । वास्तविकता के हो ? प्रोसेस्ड फुड भन्ने बित्तिकै जंक फुड भन्ने पनि टिप्पणी गरिन्छ । अहिले उपोभोक्तावादी र डाक्टरहरु नै कन्फ्युजनमा रहेका छन् । जंक आफैंमा फुड नभएर ह्यााबिट हो । ब्यालेन्स डाइट भन्नाले कार्बोहाइड्रेड, वाटर, भिटामिन, मिनरल्स, फ्याट र प्रोटिनको सहि सम्मिश्रणलाई बुझ्नुपर्छ । हामीले उल्लेखित एउटा मात्र ग्रुपको तयारी फुड खायौं भने त्यो जंक फुड हुन्छ । यसले हाम्रो शरिरलाई सहि तरिकाले सन्तुलित भोजन गराउन सक्दैन । हामी नेपालीको बानी भनेको जे पाउँछौं त्यो पेटभरी खान्छौं । यदि बच्चाले चकलेट पायो भने पेटभरी चकलेट मात्र खाने, स्याउ पायो भने स्याउ मात्र खाने, अण्डा पायो भने अण्डा मात्र खाने र लेज वा कुरकुरे पायो भने त्यही मात्र खाने बानी छ । यसरी खाने ह्याबिट चाहिँ जंक ह्याबिट हो । हामी कसैले पनि यसरी खान हुन्न र खान सल्लाह पनि दिनु हँुदैन । हामीले हरेक दिन सन्तुलित भोजनमा ध्यान दिनुपर्छ । जे भेटियो त्यही खानाले पेट भर्नु नराम्रो बानी हो । यो कुरा सञ्चारकर्मी, उपभोक्तावादी तथा डाक्टरहरुले समेत बुझ्न सकेका छैनन् । यसर्थ प्रोसेस्ड फुड आफैंमा जंक फुड हुन सक्दैन तर हाम्रो सन्तुलित भोजनको कुनै एउटा ग्रुपको कम्पोनेन्ट हुन सक्छ । भोजन गर्दा उक्त ग्रुपसँग अन्य ग्रुपको सन्तुलन मिलाउन आवश्यक छ । मिलाएर खाएमा कुनैपनि ग्रुपको प्रोसेस्ड फुडलाई जंक ट्याग लगाउन मिल्दैन । बजारमा पाइने सबै प्रोसेस्ड फुड गुणस्तरीय र सुरक्षित छन् त ? सबै प्रोसेस्ड फुड सुरक्षित छन् भन्न सकिँदैन । प्रोसेस्ड फुड सुरक्षित हुनलाई सामान्यतया फिजिकल, केमिकल र माइक्रोबायल कन्टामिनेन्ट हुन हुँदैन । सामान्य लोकल कम्पनी छ, कुनैपनि गुणस्तर चिन्ह लिएको छैन भने त्यस्ता कम्पनीले उत्पादन गरेको फुड सुरक्षित नहुन पनि सक्छन् । प्राय प्याकेट फुडहरु सुरक्षित र गुणस्तरीय नै हुन्छन् । तर यसमा स्ट्यान्डर लिएको वा नलिएको र म्याद गुज्रिएको छ कि छैन भन्ने कुरा लेवल हेरेर बुझ्नु पर्छ । सरकारले निर्धारण गरेको मापदण्ड अनुसार बनेका प्रोसेस्ड फुडहरु सुरक्षित हुन्छन् । दुधजन्य पदार्थहरुमा पास्चराइजेसन भएको छ कि छैन, फ्याट, एस.एन.एफ. लगायतका अन्य पदार्थहरु कति रहेका छन्, लेवलमै लेखिएको हुन्छ । खाद्य ऐन र गुणस्तर ऐनलाई आधार मानीे मापदण्ड निर्धारण गर्ने खाद्य तथा गुण नियन्त्रण विभाग र गुणस्तर विभाग रहेका छन् । उक्त विभागहरुले नियमन गरेर आएका प्रोसेस्ड फुडहरु सामान्यतया खान सुरक्षित हुन्छन् । लोकल उद्योगहरुले बनाएका खानेकुराहरु कहिलेकाहिँ स्ट्यान्डर्ड मिट गरेका नहुन सक्छन् । खाद्य सामाग्री उत्पादन गर्ने सामाग्रीहरुको सहि प्रयोग नगरिँदा केमिकल रियाक्सन हुन सक्छ । हाम्रो समाजमा अर्गानिक भनिएका वस्तुहरुमा पनि आवश्यक मापदण्ड नपुग्दा यस्ता खानेकुराहरु असुरक्षित हुन सक्छन् । प्राय मिठाईहरु फलामको भाँडामा बनाइएको हुन्छ । फलामको भाँडा खानेकुरा पकाउन उपयुक्त हुँदैन । यिनीहरुमा प्रोसेस स्ट्यान्डर्ड लागू नगरिएको हुन सक्छ । लोकल फुड निर्माण गर्नेहरुले पानी टेस्टिङलाई ध्यान दिएको हुँदैन । यस्ता उद्योगले गरेका उत्पादन उपभोग गर्दा रोगको भय रहन पनि सक्छ । तर ठूला उद्योगहरुले प्राय आवश्यक मापदण्ड पुर्याएका हुन्छन् । र प्राय सबै ठूला उद्योगहरुलाई गुणस्तर सम्बन्धी नियामक निकायहरुले नियमन गर्ने गर्दछन् । उपभोक्ताहरुले सामान किन्दाखेरी अन्तर्राष्ट्रिय अथवा नेपाल गुणस्तर चिन्ह प्राप्त गरेको छ कि छैन, उपभोग गर्ने मिति सकिएको छ कि छैन ? र उपभोग कसरी गर्ने हो लगायतका विषयमा ध्यान दिनुपर्छ । उक्त कुराहरु लेवलमा लेखिएको पाइएमा ती फुडहरु सामान्यतया सुरक्षित हुन्छन् । ‘प्रोसेस फुड र जंक फुडको भिन्नताबारे सञ्चारकर्मी, उपभोक्तावादी तथा डाक्टरहरुलाई समेत जानकारी छैन’ भन्नुभयो । खासमा प्रोसेस फुड र जंक फुड बीचको भिन्नता के हुन् ? प्रोसेस फुड खानै हुँदैन भन्ने होइन । उदाहरणका लागि नेपालमा मैदाजन्य खाने कुरा डिस्करेज गरिन्छ । रामदेवले पनि डिस्करेज गरेका थिए । विश्वभरी हेर्नुहुन्छ भने ६० प्रतिशत तयारी फुड मैदा र मैदाजन्य पदार्थबाट बनेको हुन्छ । विकसित देशका मानिसहरुले पनि प्रोसेस फुड खाइरहेका हुन्छन् । के उनीहरुले रिर्सच नगरिकनै, हितकर तथा अहितकर भन्ने जानकारी नलिइकनै खाइरहेका होलान् ? जे पायो त्यहि पेटभरी खाने बानी छोडेर सन्तुलित रुपमा प्रोसेस फुड खानु स्वास्थ्यका लागि लाभकर नै हुन्छ । यदि हामीले पोलेको मकै मात्र खायौं भने त्यो पनि जंक फुड हो । बिहान बेलुका भात मात्र खान्छौं भने त्यो पनि जंक फुड हो । हामीले के बुझ्नु पर्छ भने कार्बोहाइड्रेड, वाटर, भिटामिन, मिनरल्स, फ्याट र प्रोटिनको सहि सम्मिश्रण हाम्रो शरिरलाई हरेक दिन आवश्यक पर्दछ । कुनै पनि एक प्रोडक्ट ग्रुपले मात्र सम्पूर्ण डाइट प्लानलाई परिपूर्ति गर्न सक्दैन । यदि हामीले एउटा ग्रुपको मात्रै खाद्य पदार्थ खाएर भोक मेट्यौं भने त्यो फुड जंक हुन जान्छ र सबै ग्रुपबाट सन्तुलन गरेर खायौं भने त्यो फुड ब्यालेन्स्ड डाइट हुन जान्छ । ‘अल्पविद्या भइंकरी’ भनेझैँ उपभोक्तावादीहरुले कहिँ कतै इन्टरनेटमा केहि कुरा पढे वा कसैको लेख पढेर त्यसैलाई आधार मानी हल्ला धेरै गरे । समस्या यो हो । अहिले अभिभावकहरुलाई पनि कन्फ्युजन रहेको छ । यदि बच्चाले एक टाइम तयारी खाजा खान्छ भने उसको लागि अब अन्य किसिमका सन्तुलित भोजन खान दिनुपर्छ । यो बच्चाले यस्तो खाने कुरा खाँदा दाँतमा किरा लाग्छ भन्ने हल्ला पनि गलत हुन सक्छ । मुख्य कुरा हामीले डाइट प्लान बनाउँदा प्रोसेस्ड या अनप्रोसेस्ड जस्तो फुड लिएपनि सन्तुलित रुपमा माथि उल्लेखित ६ ओटै ग्रुपबाट प्लान गर्नुपर्छ । र यो चेतना सबैमा पुर्याउन आवश्यक छ । प्रोसेस फुड र जंक फुडको भिन्नता र यसको प्रयोगविधि वारे उत्पादकहरुले उपभोक्तालाई बुझाउने काम गरिरहेको देखिँदैन, किन ? हामीले यसमा आवश्यक काम गरिरहेका छौं । अहिले चौधरी ग्रुपले बिलगेट्स फाउन्डेसनसँगको सहकार्यमा नेपालमा रहेको कुपोषणलाई व्यवस्थापन गर्न ‘टल नेपाल’ अभियान सञ्चालनमा ल्याउन लागेको छ । पछिल्लो समय प्याकेजिङमै व्यक्तिले प्रोसेस्ड फुड खाँदा कुन तत्व कति पाउँछ भन्ने कुरा लेखिएको हुन्छ । साथै उसको दैनिक पोषण सम्बन्धी आवश्यकता लेवलमा उल्लेख गरिएको हुन्छ । समयको मागसँगै उत्पादकहरु यो विषयमा आवश्यक गृहकार्य गरिरहेका छन् । ‘फलामको भाँडामा पकाएको खाना असुरक्षित हुन्छ’ भन्नुभयो । तर मासको दाल फलामको भाँडामा पकाएर खायो भने आइरन पाइन्छ भन्ने परम्परा रहेको छ नि ? फलाम प्राप्त गर्न हामीले फलाम नै खाने होइन तर फलामजन्य सल्ट खाने हो । फलामको भाँडामा पकाउँदा आवश्यक फलामजन्य सल्ट उपभोक्ताले पाउँदैन । पकाउँदा फलामको भाँडामा भएको फलाम सिधै सल्टमा परिवर्तन हुँदैन । विशेषगरी फलामको खिया खानै नहुने कुरा हो । यसले रक्तनली, किड्नी र फोक्सोमा समेत असर गर्न सक्छ । तर फलाम मिसिएको किटको कराईमा पकाएको खाना भने सुरक्षित र लाभदायक हुन्छ । खाद्य प्रशोधनको दृष्टिकोणले फुड ग्रेड स्टेनलेस स्टिलमा पकाइएका खानेकुराहरु सुरक्षित र लाभदायक हुन्छन् । प्रोसेस्ड फुड बिक्री गर्ने सुपरमार्केटहरुमा विदेशी फुडको अनुपातमा नेपाली फुड निक्कै कम रहेको पाइन्छ । नेपाली ग्राहकले विदेशी फुडनै किन रोज्छन् ? के नेपाली प्रोसेस फुडप्रति उपभोक्ता विश्वस्त हुन नसकेको हो ? मानिसहरुमा विदेशी कम्पनी भनेपछि ठूलो कम्पनी होला, उनीहरुको स्ट्यान्डर्ड माथिनै होला भन्ने सोचाइ छ । यदि उनीहरुले अन्तर्राष्ट्रिय स्ट्यान्डर्डलाई आधार मानी निर्धारण गरिएको छ भने त्यसमा केहि सत्यता होला । तर केहि विदेशी सामाग्रीहरु नेपाली लोकल प्रोडक्टभन्दा पनि कम गुणस्तरका हुन सक्छन् । विशेषगरी चीन र भारतबाट आउने केहि समाग्रीहरु कम गुणस्तरकै पनि पाइएका छन् । म उपभोक्ताहरुलाई के आग्रह गर्न चाहन्छु भने मल्टिनेशनल कम्पनी छ भने त्यसको लोगो रहेको हुन्छ, अन्तर्राट्रिय मापदण्डको लेवल तथा स्ट्याण्डर्ड हेरेर मात्र त्यसको प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ । प्याकेजिङ राम्रो छ भन्दैमा हामीले किनेर खाइहाल्नु हुँदैन । स्वदेशी कम्पनीहरुको कुरा गर्दा नेपाली बजारमा वाइवाइले सबै विदेशी चाउचाउहरुलाई विस्थापित गरेको छ । यहाँ म्यागी लगायत अन्य विदेशी चाउचाउहरु आए तर यिनीहरु टिक्न सकेनन् । नेपाली उपभोक्ताहरुले नेपाली चाउचाउलाईनै प्राथमिकता दिएका छन् । नेपाली उद्यमीहरुले पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमासमेत जाने गरी सामाग्रीको उत्पादन गर्न थालेका छन् । यसर्थ स्वदेशी भन्ने वित्तिकै नराम्रो र विदेशी भन्ने वित्तिकै राम्रो भन्ने सोच गलत हो । उपभोक्ताहरुले कम्पनी, लेवल, उपभोग्य मिति, स्ट्याण्डर्ड जस्ता कुराहरु ध्यान दिएर उपभोग्य वस्तुहरुको खरिद गर्नुपर्छ । विदेशी भन्ने वित्तिकै हामफाल्नु हुँदैन । विदेशी कम्पनीका उत्पादनले नेपालमा उत्पादित प्रोसेस फुडहरुलाई कस्तो असर पारिरहेका छन् ? नेपालमा निजी क्षेत्रका कम्पनीहरुले विदेशी कम्पनीहरुको तुलनामा नाफा घाटाको हिसाबले ठूलो क्षेत्र ओगटेको छैन । यसका २ वटा कारण रहेका छन् । एउटा लगानीकर्ता र अर्को सरकार । पहिले नेपालमा उत्पादन भएको वनस्पति घ्यूमा भारतको निश्चित कोटा थियो । अहिले त्यो नियम भारतले खारेज गरिसक्यो । यसपछि वनस्पती घ्यूको उद्योगहरु बन्द भैसकेका छन् । सरकारले आयात र निर्यातको कर प्रणालीमा समानता ल्याउन सकेकोे छैन । केहि वर्ष अघि नेपाली बिस्कुटलाई एमआरपीको मुल्यांकन अनुसार कर तिर्नुपर्ने र भारतबाट आयत गरिएको बिस्कुट किलोको ४० रुपैंया कर तिर्नुपर्ने नियम थियो । यसले गर्दा भारतमा बनेको बिस्कुट भन्दा नेपालमा बनेको बिस्कुट सस्तो पर्न जान्थ्यो । धेरै पहल गरेपछि अहिले भारतमा बनेका बिस्कुटहरुको मूल्यांकन बढेको छ । अर्को पाटो भनेको अहिले नेपालमा उद्योगीहरुले उद्योगको लागि जग्गा किन्नसक्ने अवस्था रहेको छैन । उद्योग सञ्चालनको लागि कम्तीमा २/४ बिघा जग्गा चाहिन्छ । हालको जग्गाको मूल्य हेर्दा कुनै पनि उद्योगीले जग्गा खरिद गरेर कम्पनी खोल्न सक्ने अवस्था रहेको छैन । यस हिसाबले उत्पादित वस्तुमाथि कम्पनीले थप मूल्य बढाउनु पर्ने बाध्यता हुन्छ । यसरी नेपाली वस्तुको मूल्यभन्दा विदेशी वस्तुको मूल्य सस्तो हुँदा नेपाली कम्पनीलाई मुनाफा आर्जन तथा बजार व्यवस्थापन गर्न अप्ठ्यारो परेको छ । सरकारले उद्योगीहरुलाई जग्गा र करको दायरामा सहुलियतको व्यावस्था मिलाउनु पर्छ । भारतका धेरै प्रान्तहरुमा नयाँ उद्योगीहरुलाई १० वर्षसम्मको मुनाफामा छुट गरिएको छ । सय वर्षको लागि जग्गा भाडामा दिने व्यवस्था पनि छ । यी सुविधाहरु नेपालमा पनि आवश्यक छन् । सरकारले यस्ता कुराहरुमा ध्यान दिनु पर्यो। यो काम गर्न सकेको खण्डमा उत्पादन क्षेत्रको योगदान हाम्रो कूल ग्राहस्थ उत्पादनको १४/१५ प्रतिशत अंकमा पर्याउन सकिन्छ । यता उद्योगीहरुले पनि उद्योगमा लगानी गर्दा मल्टिनेशनल कम्पनीहरुको स्ट्याण्डर्ड अनुसार उत्पादन गर्नुपर्छ । अन्तर्राष्ट्रियस्तरको टेक्नोलोजीको प्रयोग गर्नुपर्छ । नेपाली उद्योगीहरुमा नयाँ टेक्नोलोजीको अनुभवको कमी रहेको छ । नेपालमा प्राय भारतका युज्ड कम्पनीहरुको प्लान्ट र प्रविधि रहेका छन् । यसलाई विस्तारै प्रतिस्थापन गर्दै नयाँ टेक्नोलोजीको विकास गर्नुपर्दछ । नेपालका प्रोसेस्ड फुड उद्योगहरुलाई आवश्यक कच्चा पदार्थ नेपालमा कत्तिको पाइन्छ ? नेपाली उत्पादन क्षेत्रको कच्चा पदार्थ र विदेशी मुलको कच्चा पदार्थको अनुपात करिब ५०/५० प्रतिशत नै रहेको छ । ५० प्रतिशत कच्चा पदार्थ भारतीय बाटो हुँदै नेपाल भित्रिन्छन् । आयात गरिएका कच्चा पदार्थहरु लगभग प्रतिस्पर्धी नै हुन्छन् । सबै कुरा हेर्दा नेपाली उद्योगहरुमा चाहिने कच्चा पदार्थहरुमा स्वदेशी उत्पादक हरुको गुणस्तर तथा प्रतिस्पर्धात्मकतामा तत्कालै सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । सर्सर्ती हेर्दा करिब १० प्रतिशत कम्पनीहरुको अवस्था राम्रो रहेको छ भने करिब ९० प्रतिशत कम्पनीहरु कुनै न कुनै हिसाबले सन्तोषजनक अवस्थामा छैनन् । त्यसैले यी उद्योगहरु आफ्नो क्षमतामा परिमार्जित हुँदै जानुपर्छ र यो सेक्टरलाई सरकारले विशेष सुविधा र सहुलियत प्रदान गर्न आवश्यक छ ।