ट्रम्पको दावी– इरान वार्ता गर्न खोजिरहेको छ
काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरान वार्ता गर्न खोजिरहेको दावी गरेका छन् । ट्रम्पले ‘एयर फोर्स वन’मा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्ने क्रममा यस्तो बताएका हुन् । साथै उनले गलत जानकारी फैलाउन इरानले कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) प्रयोग गरिरहेको आरोप पनि लगाए । ट्रम्पका अनुसार इरान सम्झौता गर्न निकै आतुर छ । कूटनीतिक वार्ताबारे उनले भने, ‘हामीले उनीहरूसँग कुरा गरिरहेका छौं, तर मलाई लाग्दैन कि उनीहरू अहिले नै तयार छन् । यद्यपि उनीहरू निकै नजिक पुगिसकेका छन्।’ उता इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघ्चीले आइतबार भने इरानले कहिल्यै पनि युद्धविरामको माग नगरेको र न त वार्ताको माग गरेको बताएका छन् । जब ट्रम्पसँग इरानमाथि जित घोषणा गर्न तयार हुनुहुन्छ कि भनेर सोधियो, उनले भने, ‘त्यसो गर्ने कुनै कारण छैन।’ उनले अमेरिकाले यति धेरै क्षति पुर्याएको दाबी गर्दै भने, ‘यदि हामी अहिले उनीहरूलाई छोडिदियौं भने फेरि उभिन उनीहरूलाई १० वर्ष लाग्न सक्छ ।’ युरोपेली देशले स्ट्रेट अफ हर्मुज खुलाउन सहयोग नगरे नाटोको भविष्यका लागि खतरा ट्रम्पले यदि युरोपेली देशहरूले स्ट्रेट अफ हर्मुज खुलाउन सहयोग नगरे भने त्यो नाटोको भविष्यका लागि ुधेरै खराबु हुने बताएका छन् । यससँगै ट्रम्पले बेइजिङमा हुने आफ्नो आगामी भेटघाटअघि सी जिनपिङले चीनको तर्फबाट होर्मुज स्ट्रेट खोल्न सहयोग गर्ने आशा व्यक्त गरेका छन् । उनले चीनले ‘आफ्नो करिब ९० प्रतिशत तेल यही जलडमरूमध्यबाट प्राप्त गर्ने’ बताएका छन् । ट्रम्पले यी कुरा फाइनान्सियल टाइम्सलाई दिएको अन्तर्वार्तामा बताएका हुन् । बेइजिङमा हुने उक्त भेटघाट मार्चको अन्त्यतिर तय गरिएको छ । तर ट्रम्पले बैठक हुनुअघि नै चीनले कुनै कदम चालोस् भन्ने आफूले चाहेको बताएका छन् । उनका अनुसार बैठक हुन अझै दुई हप्ता बाँकी भएकाले त्यो ‘धेरै लामो समय’ हो । उनले आफ्नो चीन भ्रमण स्थगित पनि हुन सक्ने बताएका छन्, यद्यपि यसबारे थप स्पष्ट जानकारी भने दिएका छैनन् । नाटो र युरोपेली सहयोगीबारे बोल्दै अमेरिकी राष्ट्रपतिले स्ट्रेट अफ हर्मुजबाट लाभ लिने देशहरूका लागि यसलाई पुनः खुलाउन सहयोग गर्नु ‘उचित’ हुने बताएका छन् । ट्रम्पका अनुसार युरोप र चीन खाडी क्षेत्रबाट आउने तेलमा निकै निर्भर छन् । उनले चेतावनी दिँदै यदि अन्य देशहरूबाट कुनै प्रतिक्रिया आएन भने त्यो ‘नाटोको भविष्यका लागि निकै खराब’ हुन सक्ने बताएका छन् । साथै उनले अमेरिका आफ्ना युरोपेली सहयोगीहरूसँग ‘धेरै नरम’ रहेको पनि बताएका छन् । ट्रम्पको यो टिप्पणी उनले एक दिनअघि चीन, फ्रान्स, जापान, साउथ कोरिया र बेलायतलाई स्ट्रेट अफ हर्मुज पुनः खोल्न ‘साझा प्रयास’मा सहभागी हुन आह्वान गरेपछि आएको हो ।
खार्ग टापु : अमेरिका–इरान द्वन्द्वको नयाँ ‘कुरुक्षेत्र’
काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानको खार्ग टापुमा रहेका सैन्य सम्पत्तिमाथि आक्रमण गर्न दिएको आदेशपछि तेहरानको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तेल केन्द्रमध्ये एक अमेरिकी–इरान द्वन्द्वको केन्द्रमा पुगेको छ। ट्रम्पले शुक्रबार राति गरिएको आक्रमण सैन्य संरचनालाई लक्ष्य बनाएर गरिएको र तेल पूर्वाधारलाई नछोइएको बताएका छन् । उनले यदि इरानले विश्व ऊर्जा आपूर्तिका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण समुद्रीमार्ग स्ट्रेट अफ हर्मुजमा व्यावसायिक जहाजमाथि आक्रमण जारी राखेमा अमेरिकाले खार्ग टापुस्थित कच्चा तेल संरचनामाथि पनि आक्रमण गर्न सक्ने चेतावनी दिएका छन् । भान्डा इन्साइट्सकी संस्थापक वन्दना हरिले सोमबार सीएनबीसीलाई इमेलमार्फत भनेकी छन्, ‘खार्गका सैन्य संरचनामाथि गरिएको आक्रमण तेहरानलाई चेतावनी दिनका लागि गरिएको हो । यदि उसले स्ट्रेट अफ हर्मुज पुनः खुला नगरेमा टापुको तेल पूर्वाधार अर्को लक्ष्य बन्न सक्छ ।’ खार्ग आइल्यान्डलाई इरानका लागि सबैभन्दा संवेदनशील आर्थिक लक्ष्यमध्ये एक मानिन्छ । करिब पाँच माइल लामो यो कोरल टापु उत्तरी फारसको खाडीमा इरानको मुख्यभूमिबाट करिब १५ माइल टाढा अवस्थित छ । यहाँबाट इरानको झन्डै ९० प्रतिशत कच्चा तेल निर्यात हुने गर्दछ । साथै यस टापुमा दैनिक करिब ७ मिलियन ब्यारेल तेल लोड गर्ने क्षमता रहेको छ, जसले तेहरानको ऊर्जा आम्दानीका लागि यसलाई अत्यन्त महत्त्वपूर्ण प्रवेशद्वार बनाएको छ । इरानको आर्थिक जीवनरेखा जेपीमोर्गन चेसले उपलब्ध गराएको तथ्यांकअनुसार यदि यस टापुस्थित इरानको निर्यात टर्मिनलमा प्रत्यक्ष आक्रमण भयो भने दैनिक करिब १५ लाख ब्यारेल कच्चा तेल निर्यात तुरुन्तै बन्द हुन सक्छ । हरिका अनुसार, ‘तेल पूर्वाधार नष्ट भएमा त्यसलाई पुनःनिर्माण गर्न वर्षौं लाग्न सक्छ, जसले देशलाई यसको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आम्दानी स्रोतबाट वञ्चित बनाउँछ ।’ ऊर्जा विश्लेषकहरूका अनुसार वाशिङ्टनले खार्ग टापुलाई लक्ष्य बनाउनुको कारण इरानका लागि यसको रणनीतिक महत्त्व मात्र होइन, विश्व तेल बजारमा यसको प्रभाव पनि हो । बाइसन इन्टरेस्ट्सका प्रमुख लगानी अधिकृत जोश यङका अनुसार ‘इरानसँग अन्य बन्दरगाहहरू पनि छन्, तर यदि अमेरिकाले खार्ग टापु नियन्त्रणमा लिए वा नष्ट गर्यो भने अन्य निर्यात संरचनामाथि पनि त्यस्तै गर्न सक्ने सम्भावना हुन्छ ।’ यद्यपि, एन्डी लिपोवका अनुसार यस्तो आक्रमणले निर्यातमा ठूलो अवरोध ल्याउन सक्छ, तर इरानसँग केही सीमित वैकल्पिक मार्गहरू भने छन् । उनका अनुसार इरानले आफ्नो गोरेह–जास्क पाइपलाइन प्रयोग गर्न सक्छ, जसले खार्ग टापु र स्ट्रेट अफ हर्मुज दुबैलाई छल्दै दैनिक करिब १५ लाख ब्यारेल तेल बोक्न सक्छ । तैपनि विश्लेषकहरूले खार्ग टापुमाथि आक्रमण हुनु ठूलो तनाव वृद्धि हुने चेतावनी दिएका छन् । एडवार्ड फिशमनका अनुसार ‘तेहरानले त्यसको जवाफमा क्षेत्रका अन्य ऊर्जा पूर्वाधारमाथि आक्रमण बढाउन सक्छ, उदाहरणका लागि साउदी अरबको विशाल तेल प्रशोधन केन्द्र ।’ तेल बजारमा प्रभाव जेफ क्युरीका अनुसार यस द्वन्द्वले ऊर्जा आपूर्ति शृंखलाको मूल्य निर्धारणमा संरचनात्मक परिवर्तन ल्याइरहेको छ । पूर्व गोल्डम्यान स्याच्सका कमोडिटी प्रमुख समेत रहेका उनले आफ्नो नोटमा लेखेका छन् कि खार्ग टापुमा भएको क्षति युद्धको अवस्थामै छिटो मर्मत गर्न सम्भव हुँदैन । उनका अनुसार ‘अन्तिम क्षेप्यास्त्र प्रहार रोकिएपछि पनि युद्ध जोखिम बीमाको प्रिमियम लामो समयसम्म उच्च रहने सम्भावना छ । साथै भण्डारण बढाउने, सम्झौता पुनःसम्झौता गर्ने र वैकल्पिक आपूर्तिकर्ता खोज्ने जस्ता व्यवहारले आपूर्ति शृंखलाको मूल्य संरचना स्थायी रूपमा परिवर्तन गर्न सक्छ ।’ करीका अनुसार विश्व अब यस्तो नयाँ ऊर्जा संरचनातर्फ अघि बढिरहेको छ जहाँ सुरक्षा जोखिमहरू नै वस्तुहरूको मूल्यमा समावेश हुन्छन् । सोमबार कच्चा तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल १०० डलर नाघेको थियो । अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड मानिने ब्रेन्ट क्रुड तेलको मूल्य अमेरिकी समयअनुसार राति ९:४८ बजे प्रति ब्यारेल १०४ डलर पुगेको थियो, जुन ०.८८ प्रतिशतले बढेको हो । करीले भनेका छन्, ‘जुनसुकै वस्तु यदि कुनै महत्त्वपूर्ण अवरोध बिन्दु हुँदै ढुवानी गर्नुपर्छ भने त्यसको मूल्यमा सुरक्षा जोखिमको अतिरिक्त प्रिमियम जोडिन सक्छ ।’ तेल बजारका लागि यसको अर्थ के हो भने खार्ग टापुमाथिको सम्भावित खतरा मात्रले पनि वास्तविक आक्रमणजत्तिकै प्रभाव पार्न सक्छ । के इरानले ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ इजरायल र अमेरिकाका लागि मात्र बन्द गर्न सक्छ ? युद्धको रापबीच इरान–चीन तेल ‘कनेक्सन’ : हर्मुजको अवरोध छिचोल्दै करोडौं ब्यारेल बेइजिङतिर मध्यपूर्व द्वन्द्व : एसियामा इन्धन संकट, चारदिने कार्यसप्ताह र विद्यालय बन्द इरानको भविष्य मोज्तबा खामेनेईको हातमा, के उनले सत्ता चलाउन सक्लान् ? मध्यपूर्वको रापमा विश्व अर्थतन्त्र : केन्द्रीय बैंकहरूको ‘अग्निपरीक्षा’ र मुद्रास्फीति बढाउने जोखिम इरान : शून्यमा सत्ता, संकटमा शासन खाडी संकट गहिरिँदै : बीमा कम्पनीहरू पछि हट्दा विश्व ऊर्जा बजार त्रसित इरान र इजरायल : मित्रतादेखि कट्टर दुश्मनीसम्म, यस्तो छ नालीबेली
के इरानले ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ इजरायल र अमेरिकाका लागि मात्र बन्द गर्न सक्छ ?
काठमाडौं । स्ट्रेट अफ हर्मुज विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील र रणनीतिक समुद्री मार्ग हो, जसले फारसको खाडीलाई ओमानको खाडी र अरब सागरसँग जोड्दछ । भौगोलिक रूपमा यो जलमार्ग इरान र ओमानको बीचमा अवस्थित छ र यसको सबैभन्दा साँघुरो विन्दु मात्र करिब २१ माइल चौडा छ । विश्वभर आपूर्ति हुने कुल कच्चा तेलको झण्डै २० देखि २५ प्रतिशत यही बाटो भएर जाने भएकाले यसलाई ‘विश्वको आर्थिक जीवनरेखा’ पनि मानिन्छ । साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई), कुवेत र इराक जस्ता प्रमुख तेल उत्पादक राष्ट्रहरूका लागि आफ्नो उत्पादन विश्व बजारमा पुर्याउने यो नै मुख्य समुद्री मार्ग हो। इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अरघचीले विश्वभर पेट्रोलियम पदार्थ ढुवानीको एक प्रमुख समुद्री मार्ग ‘स्ट्रेट अफ होर्मुज’ पूर्णरूपमा बन्द नभएको दावी गरेका छन् । उनका अनुसार ओमानको खाडी र फारसको खाडीको बीचमा पर्ने यो समुद्री मार्ग अमेरिका र इजरायलका लागि जहाजका लागि मात्र बन्द गरिएको हो । एक अन्तर्वार्तामा इरानका विदेशमन्त्री अरघचीले अमेरिका र इजरायल बाहेक अन्य देशका जहाजलाई पनि आऊजाऊ गर्न दिइएको दावी गरे । उनले भनेका छन्, ‘स्ट्रेट अफ होर्मुज खुला छ । तर जुन देशले इरानमाथि हमला गरिरहेका छन् वा इरानका दुश्मन हुन्, ती देशका जहाजलाई रोक लगाइने छ । बाँकी देशका जहाज सामान्य रूपमा आऊजाऊ गर्न सक्नेछन् ।’ इरानले समयसमयमा अमेरिका र इजरायलसँगको तनावका बीच यस मार्गलाई बन्द गर्ने धम्कीसमेत दिँदै आएको छ । तर, के इरानले छानेर केही निश्चित देशका लागि मात्र यो मार्ग बन्द गर्न सक्छ भन्ने प्रश्न निकै जटिल छ । अन्तर्राष्ट्रिय कानुन (यूएनसीएलओएस) अनुसार स्ट्रेट अफ हर्मुज एक ‘अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्ग’ हो, जहाँ सबै राष्ट्रका जहाजहरूलाई सुरक्षित रूपमा आवतजावत गर्ने अधिकार हुन्छ यदि इरानले यो मार्ग पूर्ण रूपमा बन्द गरेमा त्यो अन्तर्राष्ट्रिय सन्धिको उल्लंघन हुनेछ, जसले गर्दा अमेरिका र इजरायल मात्र नभई चीन, भारत र जापान जस्ता इरानसँग व्यापारिक सम्बन्ध भएका देशहरू पनि गम्भीर आर्थिक संकटमा पर्न सक्छन्। इरानले आफ्नो ‘रिभोलुसनरी गार्ड्स’ (आईआरजीसी) मार्फत केही निश्चित जहाजहरूलाई रोकेर खानतलासी गर्ने वा कब्जामा लिने ‘छनोटपूर्ण अवरोध’ सिर्जना गर्न सक्छ । यसअघि पनि इरानले पश्चिमी देशसँग सम्बन्धित केही जहाजहरूलाई विभिन्न कारण देखाउँदै नियन्त्रणमा लिएको उदाहरणहरू छन् । यस्तो कामले समुद्री बीमा शुल्क ह्वात्तै बढाउँछ, जसले गर्दा सम्बन्धित देशका जहाजहरूलाई यो मार्ग प्रयोग गर्न आर्थिक रूपमा महँगो र जोखिमपूर्ण बनाउँछ । तर पूर्ण रूपमा मार्ग बन्द गर्नु इरानका लागि पनि आत्मघाती कदम हुन सक्छ, किनकि इरानको आफ्नै तेल निर्यात र अत्यावश्यक सामग्रीको आयात पनि यही मार्गमा निर्भर छ । स्ट्रेट अफ हर्मुज बन्द गर्न सैन्य र आर्थिक दृष्टिकोणले चुनौतीपूर्ण स्ट्रेट अफ हर्मुजलाई अमेरिका र इजरायलका लागि मात्र बन्द गर्ने कुरा सैन्य र आर्थिक दृष्टिकोणले निकै चुनौतीपूर्ण छ । यदि इरानले वास्तवमै यो मार्ग बन्द गर्ने प्रयास गरेमा अमेरिकाको ‘पाँचौं फ्लीट’ ले सैन्य बल प्रयोग गरेर मार्ग खुला राख्न खोज्ने निश्चित छ, जसले गर्दा मध्यपूर्वमा ठूलो युद्धको जोखिम बढ्न सक्छ । त्यसैले यस्तो चेतावनी प्रायः प्रत्यक्ष कार्यभन्दा पनि राजनीतिक दबाब र रणनीतिक बार्गेनिङका रूपमा प्रयोग हुने गरेको विश्लेषकहरू बताउँछन् । स्ट्रेट अफ हर्मुजको रणनीतिक महत्त्व केवल भूगोलमा मात्र सीमित छैन, यसले विश्वको आर्थिक मेरुदण्ड र सैन्य शक्तिको सन्तुलनलाई पनि निर्धारण गर्छ । आर्थिक दृष्टिकोणले हेर्दा यो मार्ग बन्द हुनु भनेको विश्वव्यापी ऊर्जा संकट निम्त्याउनु हो । यहाँबाट दैनिक करिब २ करोड ब्यारेल तेल ओसारपसार हुने भएकाले मार्ग अवरुद्ध हुने बित्तिकै तेलको मूल्यमा तीव्र वृद्धि हुन सक्छ । यसको प्रभाव नेपाल जस्ता आयातमा निर्भर देशहरूमा समेत प्रत्यक्ष देखिन सक्छ, जहाँ पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धिसँगै महँगी र आर्थिक अस्थिरता बढ्ने सम्भावना हुन्छ । साथै खाडी मुलुकहरूमा कार्यरत लाखौं नेपाली श्रमिकहरूको रोजगारी र सुरक्षामा पनि यसले असर पार्न सक्छ । सैन्य शक्तिको हिसाबले पनि यो क्षेत्र इरान र अमेरिका बीचको ‘शक्ति प्रदर्शन’ गर्ने अखडा बनेको छ । इरानसँग यस साँघुरो जलमार्गमा प्रभाव जमाउन साना तर तीव्र गतिका ‘अट्याक बोट’, एन्टिशिप मिसाइल र समुद्री माइनहरू जस्ता ‘असिमेट्रिक’ युद्ध साधनहरू छन् । अर्कोतर्फ अमेरिकाले आफ्नो ‘पाँचौं फ्लीट’ मार्फत अत्याधुनिक युद्धपोत र हवाई निगरानी प्रयोग गरेर यो मार्ग खुला राख्ने रणनीति अपनाउँदै आएको छ । स्ट्रेट अफ हर्मुज केवल एउटा समुद्री मार्ग मात्र होइन, विश्व राजनीति, ऊर्जा सुरक्षा र सैन्य शक्ति सन्तुलनको केन्द्रबिन्दुसमेत बनेको क्षेत्र हो । (अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको सहयोगमा तयार पारिएको सामग्री) अन्य सामग्रीहरू : युद्धको रापबीच इरान–चीन तेल ‘कनेक्सन’ : हर्मुजको अवरोध छिचोल्दै करोडौं ब्यारेल बेइजिङतिर मध्यपूर्व द्वन्द्व : एसियामा इन्धन संकट, चारदिने कार्यसप्ताह र विद्यालय बन्द इरानको भविष्य मोज्तबा खामेनेईको हातमा, के उनले सत्ता चलाउन सक्लान् ? मध्यपूर्वको रापमा विश्व अर्थतन्त्र : केन्द्रीय बैंकहरूको ‘अग्निपरीक्षा’ र मुद्रास्फीति बढाउने जोखिम इरान : शून्यमा सत्ता, संकटमा शासन खाडी संकट गहिरिँदै : बीमा कम्पनीहरू पछि हट्दा विश्व ऊर्जा बजार त्रसित इरान र इजरायल : मित्रतादेखि कट्टर दुश्मनीसम्म, यस्तो छ नालीबेली
