विश्व

काठमाडौं । चीनले स्पेसएक्सको स्टारलिंकसँग प्रतिस्पर्धा गर्न खोज्नू आफैमा ठूलो चुनौती हो । स्टारलिंक उपग्रह (स्याटेलाइट) मा आधारित इन्टरनेट दिने कम्पनी हो । यसले स्पेसएक्सअन्तरगत रही स्याटेलाइटमार्फत सस्तोमा विश्वभरि नै इन्टरनेट सेवा दिने लक्ष्यसहित काम गरिरहेको छ ।   स्पेसएक्स एक निजी अमेरिकी अन्तरिक्ष विमान, रकेट उत्पादक तथा अन्तरिक्ष बाहन कम्पनी हो । यसको स्थापना एलन मस्कले सन् २००२ मा गरेका थिए । हाल स्टारलिंकका झन्डै ७ हजार स्याटेलाइटहरू सञ्चालनमा रहेका छन् र यी स्याटेलाइटले १०० भन्दा बढी देशका ५० लाख ग्राहकलाई सेवा प्रदान गर्दै आएका छन् । यसको उद्देश्य दुर्गम र सेवा-अपेक्षित क्षेत्रहरूमा उच्च गतिको इन्टरनेट उपलब्ध गराउनु हो। स्पेसएक्सले आफ्नो मेगाकन्स्टेलेसनलाई ४२ हजार उपग्रहहरूमा विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको छ । चीनले पनि यस्तै मापनको लक्ष्य राखेको छ । यसले  पृथ्वीको तल्लो कक्षीय इन्टरनेट परियोजनाहरूमा करिब ३८ हजार उपग्रहहरू राख्ने लक्ष्य राखेको हो । पृथ्वीको वरपर परिक्रमा गरिरहेका सयौं र हजारौं स्याटेलाइटहरूको समूहलाई नक्षत्र (कन्स्टेललेसन) भनिन्छ । मेगाकन्स्टेललेसन भनेको यस्तै ठूला स्याटेलाइट समूहहरू हुन्, जसले इन्टरनेट सेवालगायत अन्य आवश्यक प्रविधि उपलब्ध गराउँछन् । स्टारलिंकको साथै युरोपेली आधारित युटुलसाट वानवेबले पनि ६३० भन्दा बढी पृथ्वीको तल्लो क्षेत्रमा इन्टरनेट उपग्रहहरू प्रक्षेपण गरेको छ । अमेजनसँग ३ हजारभन्दा बढी उपग्रहहरू मिलेर बनेको हाल ‘प्रोजेक्ट कुइपर’ भनिने ठूलो लिओ तारामण्डलको योजना पनि छ, यद्यपि कम्पनीले अहिलेसम्म दुईवटा प्रोटोटाइप उपग्रहहरू प्रक्षेपण गरिसकेको छ । यति धेरै प्रतिस्पर्धाको साथ चीनले किन त्यस्ता मेगा कन्स्टेलेसनहरूमा त्यति धेरै लगानी लगाउला ? किन मेहनत गर्ला ? यो विषय विचरणीय छ । ‘स्टारलिंकले वास्तवमै देखाएको छ कि यसले टाढा कुनामा रहेका व्यक्ति र नागरिकहरूमा इन्टरनेट पहुँच पुर्‍याउन सक्षम छ । यसले नागरिकहरूलाई इन्टरनेट र जुनसुकै वेबसाइटहरू, जुनसुकै एपहरू उनीहरूले चाहेको ठाउँमा पहुँच गर्न सक्ने क्षमता प्रदान गर्दछ,’अन्तर्राष्ट्रिय शान्तिका लागि कार्नेगी एन्डोमेन्ट स्टिभ फेल्डस्टेनले भने । ‘चीनको लागि, नागरिकहरूले के पहुँच पाउन सक्छन् भन्ने कुरा नियन्त्रण गर्ने ठूलो प्रयास भइरहेको छ,’ फेल्डस्टिनले भने, ‘र यसैले उनीहरू भन्छन्, ‘यो त हाम्रो लागि ठुलो चुनौती हो । यदि स्टारलिंकले हाम्रो नागरिकहरूलाई वा हाम्रो मित्र राष्ट्रका व्यक्तिहरूलाई अनसेन्सर सामग्री प्रदान गर्न सक्छ भने यो हाम्रो सेन्सरशिप प्रणालीलाई कमजोर बनाउने खतरनाक कुरा हो । त्यसैले हामीले यसको विकल्प फेला पार्नुपर्छ ।’ अर्बिटल गेटवे कन्सल्टिङका ​​संस्थापक ब्लेन कर्सियो यस कुरामा सहमत छन् । विज्ञहरू चिनियाँ नक्षत्रहरू अमेरिका, पश्चिमी यूरोप, क्यानडा र अन्य अमेरिकी सहयोगीहरू जस्ता ठाउँहरूको लागि छनौट इन्टरनेट प्रदायक नहुने भए पनि अन्य धेरै क्षेत्रहरू चिनियाँ सेवाका लागि खुला हुन सक्ने बताउँछन् । ‘त्यहाँ केही भौगोलिक क्षेत्रहरू छन् जुन स्टारलिंकजस्तो प्रतिस्पर्धीका लागि आकर्षक हुन सक्छ, विशेष गरी चीनले बनाएको,’ अन्तर्राष्ट्रिय र सुरक्षा मामिलाका लागि जर्मन संस्थानका सहयोगी जुलियाना सुसले भनिन्, ‘उदाहरणका लागि रसिया, तर अफगानिस्तान र सिरिया पनि स्टारलिंकद्वारा कभर गरिएको छैन । र त्यहाँ अफ्रिकाका ठूला भागहरू पनि छन्, जुन अझै कभर गरिएको छैन ।’ ‘हामीले देखेका छौं कि अफ्रिका महादेशमा ७० प्रतिशत फोरजी पूर्वाधार पहिले नै हुवावेद्वारा निर्माण गरिएको छ,’ सुसले थपिन्, ‘र त्यसैको लागि अन्तरिक्ष-आधारित परिप्रेक्ष्यले त्यहाँ थप इनरोडहरू निर्माण गर्न सक्छ ।’ भू-राजनीतिक प्रभावको लागि एक उपकरण हुनुको अलावा स्याटेलाइट इन्टरनेट कन्स्टेललेसन हुनु बढ्दो राष्ट्रिय सुरक्षा आवश्यकता बन्दै गएको छ । अहिले जमिन इन्टरनेट पूर्वाधार अपांग भएको छ । ‘जब युक्रेनको युद्धमैदानमा स्टारलिंक टेक्नोलोजीले ल्याएको फरकपनको कुरा आउँछ, हामीले देखेको ड्रोन युद्ध र यससँग जोडिएको युद्धक्षेत्रको उदय हो,’ फेल्डस्टेनले भने, ‘स्याटेलाइटमा आधारित हतियार हुनु भनेको एउटा महत्त्वपूर्ण सैन्य फाइदाको रूपमा हेरिएको कुरा हो । र त्यसैले मलाई लाग्छ कि चीनले ती सबै देख्छ र भन्छ- यसमा लगानी गर्नु हाम्रो राष्ट्रिय सुरक्षा लक्ष्यहरूको लागि एकदम महत्त्वपूर्ण छ ।’ (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)

काठमाडौं । विश्वका विभिन्न देशहरूको ऋण बढ्दै गएको छ । पछिल्लो तथ्यांकअनुसार विश्वको ऋण १०२ ट्रिलियन डलर पुगेको छ । विश्वका धेरै ठूला देशले ऋण लिएर अर्थतन्त्र चलाइरहेका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) र अमेरिकी ट्रेजरीको तथ्याङ्कअनुसार अमेरिकामा विश्वमा सबैभन्दा बढी ऋण छ । विश्वको सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र भएको यो देशको संघीय सरकारको ऋण ३६ ट्रिलियन डलर पुगेको छ, जुन कुल गार्हस्थ उत्पादनको करिब १२५ प्रतिशत हो । विश्वको कुल ऋणको ३४.६ प्रतिशत हिस्सा अमेरिकाले ओगटेको छ । यो सूचीमा चीन दोस्रो नम्बरमा छ । विश्व ऋणको १६.१ प्रतिशत चीनले ओगटेको छ । गत वर्ष चीनको ऋण १४.६९ ट्रिलियन डलर थियो । चीन विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र हो । तेस्रो नम्बरमा जापान रहेको छ । जापानले विश्वको कुल ऋणको १० प्रतिशत ओगटेको छ । गत वर्ष देशको ऋण १०.७९ ट्रिलियन डलर थियो । यसैगरी, गत वर्ष बेलायतको ऋण ३.४६ ट्रिलियन डलर थियो, जुन विश्वव्यापी ऋणको ३.६ प्रतिशत हो । यो सूचीमा फ्रान्स पाँचौं र इटाली छैटौं स्थानमा छ । फ्रान्समा ३.३५ ट्रिलियन डलर र इटालीको ३.१४ ट्रिलियन डलर ऋण छ । भारत सातौं नम्बरमा छ । विश्वको पाँचौं ठूलो अर्थतन्त्र भारतको गत वर्ष कुल ऋण ३.०५७ ट्रिलियन डलर थियो, जुन विश्वव्यापी ऋणको ३.२ प्रतिशत हो । यो जर्मनी, क्यानडा, ब्राजिल र रुसजस्ता देशहरूभन्दा बढी हो । इराक, चिली, चेक गणतन्त्र, भियतनाम, हंगेरी, यूएईमा विश्वमा सबैभन्दा कम ऋण छ । बंगलादेश, युक्रेन, ताइवान, रोमानिया, नर्वे, स्वीडेन, कोलम्बिया, आयरल्याण्ड र फिनल्याण्ड। पाकिस्तानसँग विश्व ऋणको ०.३ प्रतिशत मात्र छ भने बंगलादेशसँग ०.२ प्रतिशत छ । नेपालको ऋण कति ? अर्थ मन्त्रालयअन्तर्गतको सार्वजनिक ऋण व्यवस्थापन कार्यालयको विवरणअनुसार गत असोज मसान्तसम्म नेपालको ऋण २५ खर्ब २३ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी छ । यो नेपालको कुल गार्हस्थ उत्पादनको ४४ प्रतिशतभन्दा बढी हो । त्यसमा आन्तरिक ऋणको हिस्सा २१.६८ र बाह्य ऋणको हिस्सा २२.५६ प्रतिशत रहेको सार्वजनिक ऋण व्यवस्थापन कार्यालयले जनाएको छ । सबैभन्दा धैरै ऋण विश्व बैंक समूहको अन्तर्राष्ट्रिय विकास संस्था (आईडीए) को रहेको छ भने दोस्रोमा एशियाली विकास बैंक (एडीबी) को छ । आईडीएको ४८.८६ र एडीबीको ३२.४० प्रतिशत रहेको छ । देशको कुल ऋणलाई जम्मा जनसङ्ख्यासँग हिसाब गर्दा गत असोज मसान्तसम्मको अवस्थामा प्रत्येक नेपालीको भागमा ८६ हजार ५ सय १० रुपैयाँ ऋण पर्ने देखिन्छ ।

काठमाडौं । क्यानाडाको आन्तरिक ऋण देशको जीडीपीको १०३ प्रतिशत पुगेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन्,  जुन विश्वमा सबैभन्दा धेरै हो । आन्तरिक ऋणको अर्थ परिवारका सदस्यहरूमाथि रहेको कुल ऋण हो । यसमा उपभोक्ता ऋण र घरधनी ऋण पनि समावेश छ । यदि विश्वव्यापी ऋणको प्रतिशतको रूपमा हेर्दा क्यानडाको ऋण २.३ प्रतिशत हो । एक सर्वेक्षणअनुसार १३ प्रतिशत क्यानडालीहरूले क्यानडा अमेरिकाको हिस्सा बन्नु पर्ने बताएका थिए । प्रधानमन्त्री जस्टिन ट्रुडोको कार्यकालमा देशको अर्थतन्त्र ओरालो लागेको हो । हालै प्रधानमन्त्रीसँगको मतभेदका कारण देशका अर्थमन्त्री क्रिस्टिया फ्रिल्यान्डले राजीनामा दिएकी छन् । अमेरिकाका नवनिर्वाचित राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले क्यानडामा २५ प्रतिशत कर लगाउने धम्की दिइसकेका छन् । उनले क्यानडालाई आफ्नो देशको ५१ औं प्रान्त बनाउने ठट्टा गरेका थिए । फ्रिल्याण्डको राजीनामा पछि ट्रुडो आफ्नो सरकार बचाउन संघर्ष गरिरहेका छन् । भर्खरै सरकारले दुई महिना सेल्स ट्याक्स होलिडे दिएको थियो । फ्रिल्याण्डले यसको विरोध गर्दै यसलाई महँगो राजनीतिक खेल भनिन् । उनले ट्रम्पले २५ प्रतिशत कर लगाउने घोषणा गरेको र यस्तो अवस्थामा देशले त्यस्ता बेकार खर्चबाट जोगिन आवश्यक रहेको बताइन् । राजीनामा पत्रमा उनले देशले ठूलो चुनौती सामना गरिरहेको बताएकी छिन् । फ्रिल्याण्डले बजेट प्रस्तुत गर्ने तयारी गरिरहेको बेला राजीनामा दिएकी हुन् । उनको बिदाइले पार्टीभित्र ट्रुडोको राजीनामाको मागलाई तीब्र बनाएको छ । यता क्यानाडाको विपक्षी कन्जरभेटिभ पार्टीका नेता पियरे पोइलिभ्रेले क्यानडामा सबै कुरा नियन्त्रण बाहिर गएको र देश यसरी देश चल्न नसक्ने बताउँछन् । यदि ट्रम्पले २५ प्रतिशत ट्यारिफ लागू गरेमा यसले क्यानडाको अर्थतन्त्रमा नराम्रो असर पर्ने विज्ञहरू संकेत गरेका छन् । सन् २०२२ मा क्यानडाले अमेरिकालाई ४२७ बिलियन डलर निर्यात गरेको थियो । क्यानाडाको निर्यातको ७५ प्रतिशत अमेरिकाले ओगटेको छ ।