विशेष

काठमाडौं । २००० सालतिर काठमाडौंको असनबजारमा दौडिरहेको फुच्चे एउटा दार्शनिक बन्छ । उ कोरा दार्शनिक मात्रै बन्दैन दर्शनलाई व्यवहारमा उतार्ने एउटा सफल व्यवसायी समेत बन्छ, त्योपनि आफ्नो एक्लो प्रयासले । आफ्नै ज्ञान, सीप कर्ममा गरिएको अथक साधनाबाट जीवन र जगतको यथार्थ र दर्शनलाई ‘ब्लेन्ड’ गर्नसक्ने त्यही एउटा नाम हो कर्ण शाक्य । जिन्दगीमा हुने अभावको महशुसले मान्छेमा पीडाको अनुभव गराउँछ, त्यही पीडाबाट उन्मुक्ति पाउने बाटो खोज्दाखोज्दै मान्छेभित्र सपना जन्मन्छ, प्रयासहरूले ती सपना हुर्किन्छन् र अन्त्यमा फुल्छन् र फल्छन् पनि । वास्तवमा जिन्दगी मात्रै होइन श्रृष्टिको नियम पनि त्यही हो । तर, शाक्यको जीवनका शैसवकालहरूले सपना जन्माउने खालको त्यस्तो अभावको महशुस कहिलै गरेन । सुनको थालमा सुनकै चम्चाले खानसक्ने क्षमता नभए पनि उनकी आमाले उनलाई अभावको चिसो सिरेटोबाट काश्मिरी पश्मिनाले ढाकिरहिन्, उनले न्यानो महशुस गरिरहे । तर, राष्ट्र कवि माधव घिमिरेले भनेजस्तै ढुंगाको काप फोरेरै भए पनि पिपल उम्रियो । उनको व्यावसायिक जीवन, जगत र प्रकृतिलाई नियाल्ने अनुभव गर्ने चाहना र तीव्र व्यवसायिक आकांक्षालाई असन बजारको सीमित घेराले छेक्न सकेन । उनलाई हिमालका चुचुराहरूले ‘सोच’ दियो, पहाडका कन्दराहरूले ‘खोज’ दियो । ‘हाम्रो नेता कस्तो हुनुपर्छ’ भनेर काठमाडौंले सिकायो । आज ७७ वर्षको उमेरमा पाइला चालिरहेका शाक्यलाई यी कृतिहरूले एउटा उचाइमा पुर्याउँदा उनी आफैं भने पर्यटन व्यवसायमार्फत् देशलाई विश्वमै उचाइमा पुर्याउने सार्थक प्रयास गरिरहेका छन् । असनको उनको व्यवसायिक मन अहिले ठमेल, नक्साल, बुढानीलकण्ठ हुँदै पोखरा, चितवनदेखि लुम्बिनीसम्म पुग्यो ।  व्यक्तिगत रुपमा व्यवसायिक क्षेत्रबाट सन्यास लिएपनि उनको स्वामित्वमा ठमेलमा काठमाडौं गेष्ट हाउस, बुढानीलकण्ठमा पार्क भिलेज रिसोर्ट, नक्सालमा माया म्यानोर बुटिक होटल, पोखरामा हिमालयन फ्रन्ट होटेल र वाटरफ्रन्ट रिसोर्ट, लुम्बिनीमा बुद्धमाया ग्राण्ड होटेल र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा मारुनी सेञ्चुरी होटेल गरी ७ ओटा होटल तथा रिसोर्टहरु सञ्चालनमा छन् । जुन उनका उत्तराधिकारीहरूमार्फत् अझै फैलने प्रयास भइरहेको छ । यी होटल र रिसोर्टहरुको व्यवस्थापन अहिले उनका छोराछोरीले हेर्दै आएका छन् । ती संस्थाहरूबाट अहिले करिब ८०० जनाले प्रत्यक्ष रोजगारी समेत पाएका छन् । कर्णको बाल्यकाल कहिल्यै पनि रोमाञ्चक भने भएन । राष्ट्रका सर्वोत्कृष्ठमस्तिष्कहरू कक्षाकोठाका अन्तिम बेञ्चमा पनि हुन सक्छन् भन्ने एपीजे अब्दुल कलामको भनाइ उनको जीवनमा ठ्याक्कै मेल खान्छ । २०१३ सालमा एसएलसी पास गरे पनि उनी जीवनभर कहिल्यै उत्कृष्ठ विद्यार्थी कहलिएनन् । उनी भन्छन्- ‘जीन्दगीमा कहिल्यै फष्र्ट डिभिजन आएन, एसएलसीमा ३९६ नम्बरमात्रै ल्याएर पास भएँ, जबकी पास हुनकै लागि मात्र ३९० नम्बर ल्याउनुपथ्र्यो ।’ तर, त्यति हुँदा पनि उनका बाबुआमा कहिलै दुःखी भएनन् बरु खुसी नै भए । उनी भन्छन्- ‘एसएलसी पास गरेबापत मलाई उहाँहरूले छालाको जुत्ता किनिदिनुभयो, मैले पहिलोपटक छालाको जुत्ता लाउन पाँए । मेरा बुबाआमाले कहिलै पनि मेरो नम्बर कम आएको भनेर दुःखी हुनुभएन, उहाँहरूको त्यही सकारात्मक सोचले नै मलाई अझै पढ्ने प्रेरणा मिल्यो ।’ एसएलसी पास गरेपछि विज्ञान विषय छानेर पढेका उनले आईएसी पनि थर्ड डिभिजनमा नै पास गरे भने बीएससीमा सेकेन्ड डिभिजन ल्याए । काठमाडौंमै स्नातक तह उत्तीर्ण गरेपछि वन विज्ञानमा थप अध्ययन गर्न सन् १९६२ तिर उनी भारत गए । काठमाडौं उपत्यका बाहिर संसारै छैन भन्ने जस्तो धारणा बोकेका उनलाई त्यतिबेलाको पशुपति वनकालीको वनबाहेक अरु केही छैन भन्ने लाग्थ्यो, चिडियाखानामा भएका चराचुरुंगी र वन्यजन्तु मात्रै वन्यजन्तु हुन् जस्तो लाग्थ्यो उनलाई । कहिलेकाही स्वयम्भुको डाँडामा चढ्दा पहाड के हो भन्ने अनुभव हुन्थ्यो उनलाई, चन्द्रागिरि र फुल्चोकीहरू त आँखा मात्रै सीमित थिए, ती डाँडाहरूले नै संसार छेकेजस्तो हुन्थ्यो उनलाई जसरी हामी आकाशले संसार छोपेको अनुभव गर्छौं । भारतमा अध्ययनकै क्रममा उनले त्यहाँ रहेका विभिन्न जंगलहरु र त्यहाँका वनस्पतिहरुबारे थाहा पाए । खास्टो बेचेर आमाले खाममा पठाएका रुपैयाँहरूलाई सदुपयोग गर्दै भारत बसाइँबाट उनलाई देशको प्राकृतिक सम्पदाहरुसँग परिचित हुने रहर जाग्यो । भारतबाट फर्किएपछि उनले वन विभागमा जागिर सुरु गरे । त्यसै क्रममा अष्ट्रेलिया र अमेरिका भ्रमण गरेर वन सम्पदाको बारेमा अध्ययन गरेपछि उनको भ्रम हट्यो । रुख भनेको काट्नकै लागि पालिएको हो र वन भनेको फाँड्नकै लागि छाडिएको हो भन्ने सोचबाट वन सम्पदालाई राष्ट्रको आर्थिक उपार्जन र पर्यटन प्रवद्र्धनमा कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भनेर सिकेका उनी त्यही क्षणलाई पर्यटन व्यवसायको यात्राको पहिलो पाइला मान्छन् । अमेरिकाबाट फर्किएपछि उनले नेपालका वन सम्पदाहरुको कसरी संरक्षण गर्न सकिन्छ भन्नेतिर लागे । त्यतिबेला नेपालमा वनसम्पदा संरक्षण गर्ने अमेरिकी संस्थामार्फत् एउटा परियोजना आएको रहेछ । त्यही परियोजनाअन्तर्गत उनी बन्यजन्तु संरक्षण अधिकृत (एफपीओ) भएर करिब ४ वर्ष काम गरे । त्यही परियोजनाअन्तर्गत चितवनको जंगललाई चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज बनाउने काममा उनी प्रत्यक्ष रुपमा संलग्न थिए । वनलाई राष्ट्रिय निकुञ्ज घोषणा गरेर संरक्षण गर्दै जाने अमेरिकी मोडेललाई राजा महेन्द्रले स्वीकार गरेपछि त्यतिबेला चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज घोषणाका लागि सीमांकन र नक्सांकनको काम सुरु भयो । ‘त्यतिबेला चितवनमा राप्तीपारी जंगलै जंगल थियो, भने राप्तीवारी खेतैखेत थियो हेलिकोप्टरबाट हेर्दा पनि जंगलमात्रै देखिन्थ्यो, कतै खुला ठाउँमा अर्ना भैंसीहरु देखिन्थ्यो, त्यसैले त्यतिबेला राप्तीलाई नै राष्ट्रिय निकुञ्जको सीमा मानियो । त्योबेला त्रियुगाको केही क्षेत्रफल खेत पनि राष्ट्रिय निकुञ्जमा परेछ ।’ त्योबेलाको समयलाई सम्झिँदै उनी भन्छन्-‘भोलिपल्ट एउटा पत्रिकामा काठमाडौंको नेवारले चितवन आएर जनतालाई सुकुम्बासी र बाघ भालुलाई हुकुम्बासी बनायो भनेर छापेछ ।’ उनी सम्झन्छन्-‘त्यतिबेला मलाई पिट्न भनेर मान्छेहरू पनि आए, मैले लुकेर ज्यान जोगाउनु पर्यो । पछि मान्छेहरूले यथार्थ बुझे हामीले सम्झायौं ।’ राष्ट्रिय निकुञ्जका लागि इँटा राखेको त्यो क्षणले आज पनि उनलाई सुखानुभूत गर्छ । ‘एक वर्षजति पसलमा बसे, सुनचाँदी बेचेर । ३ करोडको पसलले मेरो मनमा चयन ल्याएन, संसारभरि घुमेको एउटा केटा सानो घेराभित्र रमाउन नसकेर म नयाँ मार्गको खोजीमा लागे,’ उनले भने । त्यति बेला बसन्तपुरमा हिप्पीहरू आउथे । गर्लफ्रेण्ड बनाए । त्यहिबाट मैले सेतो छाला भनेका सबै जान्नेमात्रै हुँदैन रहेछन् भन्ने थाहा पाए । त्यहिबाट मेरो आत्मबल बढ्यो । आफूले आफूलाई चिन्ने मौका पाए ।’ व्यवसायिक जीवन एफपीओ भएर ४ वर्ष काम गरेपछि शाक्यलाई आफ्नै व्यवसाय थाल्ने हुटहुटी चल्यो । त्यो बेला ठमेलमा उनको एउटा घर थियो । आफू ६/७ वर्षको हुँदा नै बुबाले किनेको । पहिले राणाहरुले सेवा गरेवापत जग्गा जमीन बक्सिस दिनेमात्रै गर्थे, जग्गा बेच्दैनथे, तर उनका बुबाले पहिलोपटक राणा खानदानबाट किनेको ऐतिहासिक भव्य भवन थियो त्यो । त्यही ठाउँलाई उनले आफ्नो पहिलो व्यवसायिक थलो बनाए । काठमाडौंमा आउने विदेशी पर्यटकलाई लक्षित गर्दै सन् १९६८ मा काठमाडौं गेष्ट हाउस खोलेका थिए । होटल खोल्दा आमाले सन्दुकबाट सय-सय रुपैंयाको नोट झिकेर दिएको उनको आँखामा अझै झल्झली आउँछ । उनलाई यतिसम्म याद रहेछ कि त्यो बेला आमाले दिएको सय रुपैंयाको नोट अहिले भन्दा ठूला थिए । चेतना बढ्दै जाँदा उपलब्धी विस्तार हुँदै जान्छ । तर, चेतना एक कदम अगाडि हुन्छ । उपलब्धी एक कदम पछाडि । यसले मानिसलाई कमजोर भएको महशुस गराउँछ । उपलब्धीलाई महत्वका साथ बुझ्न सकेमात्र मानिसले जीवनमा सुखानुभूती गर्न सक्छ । पैसाले सबै थोक किन्न खोज्दा दिमागमा खिया लगाउँछ । बोल्दा बोल्दै भावुक बनेर उनले भने ‘आमाको पछ्र्यौरी बेचेर खर्च पठाएको थाहा पाएपछि मेरो जीवनले सार्थकता पायो । उनी सम्झिन्छन्,–‘आमाले नोट गनेर दिँदा मनमा चलेको हुटहुटी अहिले पनि महशुस गर्नसक्छु । त्यति बेलामलाई होटेल नचले पनि अरु त केही थिएन, तर आमाको विश्वासकै लागि मात्रै भने पनि मैले होटल राम्रोसँग चलाउनुपथ्र्यो । त्यसैले मैले जोश र जाँगरका साथ काम गरेँ, मलाई कहिल्यै थकाइ लागेन । त्यतिबेला त्यो घर भूत बंगला जस्तो थियो, ट्वाइलेट जान पनि साथी चाहिने, त्यस्तो ठाउँमा होटेल खोलेर पनि आमाको विश्वास जित्न सफल भएँ ।’ त्यतिबेला १३ ओटा कोठाबाट सुरु गरिएको उक्त होटलमा अहिले सुविधा सम्पन्न १०२ ओटा कोठाहरु छन्, सो होटेल अघिल्लो वर्ष गरिएको सर्वेक्षणमा विश्वमै जानलायक होटेलमध्ये छैटौं स्थानमा पर्न सफल समेत भएको थियो । सहरको केन्द्रीय भागमै भए पनि यो होटेलले पर्यापर्यटनको अवधारणा अनुसार सेवा दिँदै आएको छ । अचम्म त के छ भने सेभेनस्टार होटल बराबरको सेवा दिने काठमाडौं गेष्ट हाउसको एउटा रुमको शुल्क २ डलर मात्रै राखियो । १९६८ मा उक्त गेष्ट हाउस सुरुवात हुँदा लिइएको २ डलर शुल्कको सम्झनाका लागि यस्तो गरिएको हो । शाक्य भन्छन्-‘हामी जतिसुकै अघि बढे पनि हामीले विगतलाई बिर्सिनु हुँदैन, त्यसैले १९६८ लाई सम्झिइराख्न यस्तो गरिएको हो ।’ पर्यटन दुतदेखि सामाजिक कार्यकर्ता काठमाडौं गेष्ट हाउसमा १४ वर्षसम्म अथक मेहनत गरेपछि उनलाई लाग्यो- ‘पैसा त कमाइयो, तर पैसा मात्रै त केही होइन, नाम पनि त कमाउनुपर्यो ।’ त्यतिबेला उनलाई सामाजिक कार्य गर्ने मन जाग्यो र  ७५ प्रतिशत काम र २५ प्रतिशत समाजसेवा गर्ने रुटिङ बनाए । ‘गर्न त गर्ने तर के गर्ने ? ’ उनले त्यतिबेलासम्म जानेको भनेको पर्यावरण र पर्यटन मात्रै थियो । त्यसैले उनले यही क्षेत्रलाई रोजे । आफ्नी श्रीमती र छोरीलाई क्यान्सरकै कारण गुमाउनु परेपछि उनलाई क्यान्सर हस्पिटल खोल्ने इच्छा पलायो । तर, होटेलबाट भएको कमाइले हस्पिटल खोल्न सम्भव नै थिएन । सरकारसँग त्यो प्रस्ताव गर्दा सरकारी ढुकुटीबाट त्यस्तो अस्पताल बनाउन कोही तयार भएन, पैसा छैन भनेर सरकार पन्छियो । त्यतिबेलासम्म नेपालमा चुरोट खैनीहरुमा अन्तःशुल्क लाग्दैनथ्यो । उनले उपाय सुझाए चुरोटखैनीमा अन्तःशुल्क लगाएर त्यो पैसाले हस्पिटल बनाउने । १९९२ मा सरकारले उनको सल्लाह र प्रयासलाई स्वीकार गर्यो र पहिलोपटक चितवनमा विपि कोइराला क्यान्सर अस्पताल खुल्यो । अहिले भरतपुर क्यान्सर अस्पताल नेपालकै नमुना अस्पतालहरूमध्ये एउटा अस्पताल बन्न सफल भएको छ । कर्ण शाक्य भिजिट नेपाल १९९८ का संयोजक समेत हुन् । पर्यावरणीय क्षेत्रमा अनुभव सँगालेका र होटल व्यवसायमा सफल भएको व्यक्तिका हिसाबले तात्कालिन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले त्यो अभियानलाई जिम्मेवारी उनलाई दिएका थिए । त्यो कार्यक्रम नेपालको पर्यटन प्रवद्र्धनको इतिहासमा एउटा कोशेढुंगा नै बन्न सफल समेत भयो । त्यतिबेला विदेशी म्यागाजिनमा काठमाडौंकोे फोहोरको डंगुरको फोटो छाप्दै ‘गुडबाई साँग्रिला’ लेखिएको दृष्यले अझै पनि उनको मुटु बिझाउँछ । ‘त्यही भ्रम चिर्न पनि मैले संयोजक बनेर काम गर्नु थियो, त्यसैअनुरुप विश्वमा नेपालको सुन्दरता र प्राकृतिक सम्पदाबारे हामीले प्रचारप्रसार गर्यौं’ उनले भने । जीवनमा दुःख भनेको सबैभन्दा ठूलो धन हो । जब समस्या आउँछ समाधानको बाटो खोज्छ । विकल्प खोजिन्छ, उपाय निष्कन्छ । उपाय भनेको जीवनको ढोका खोल्ने साँचो हो, उनले सुनाए । साहित्य र दर्शन कर्ण शाक्यलाई चिनाउने अर्को परिचय भनेको साहित्यकार वा दार्शनिक हो । उनका कृतिहरूमा पाइने दार्शनिकता बुझ्ने क्षमता जोकोहीको हुँदैन, यद्यपि उनी आफ्ना कृतिहरू ९८ प्रतिशत सर्वसाधारणका लागि भएको बताउँछन् । अहिले उनको यो परिचयले पुरानो परिचयलाई नै छायाँमा पारेको छ । उनको दर्शनहरू नकारात्मक विचारलाई हटाएर सकारात्मक सोचको विकास कसरी गर्ने भन्नेमा बढी केन्द्रित देखिन्छ । त्यसो त ४ वर्ष अघि मात्रै उनले ‘न’ लाई नकार्ने ‘स’ लाई सकार्ने अभियान सहित सकारात्मक कोषको सुरुवात समेत गरेका छन् । यो संस्थाले २० वर्ष नाघेका युवालाई गाउँ गाउँमा गएर समूह गठन गर्दै सकारात्मक सोच विकास गर्ने अभियान चलाउँदै आएको छ । युवाहरूले सकारात्मक सोचका साथ तेस्रो आँखा खोलेर काम गर्नुपर्छ । वितृष्णालाई त्याग्न सक्नुपर्छ । उद्योग व्यवसाय गर्न लगानीको भन्दा पनि लगनशीलताको आवश्यकता छ । काम ठूलो सानो हुँदैन । श्रमको सम्मान गर्नुपर्ने उनले सुनाए । कर्ममा वर्ग हुँदैन । कर्मलाई गर्वमा परिणत गर्न सके उद्यमशीलतामा नयाँ आयाम थप्न सकिन्छ । नकारात्मक सोचले समाज बन्दैन । नागरिक बन्न अर्काको मनबाट सुन्न, हेर्न र देख्न जान्नु पर्ने उनको सिद्धान्त छ । भगवान बुद्धको जीवनदर्शन अनुसार ८० वर्षसम्म मावन जीवन बाच्न सकिन्छ । हामी मान्छे बढो गजवको जनावर हुँदा रहेछौं । आफूले आफूलाई कहिल्यै मूल्यांकन गर्न सक्दैन । घट्नाले जन्माएको आयाम थप्दै गएको हो । सायद दुःख नगरेको भए यी कितावहरू उनले लेख्न सक्ने थिएनन् । जीवनमा भोगेका दुःखले सोच लेखिएको हो ।

काठमाडौं । बजारमा नक्कली नोटको बिगबिगी बढेसँगै नेपाल राष्ट्र बैंकले हजारको अब छापिने हजारको नोटमा अमेरिकी डलरमा प्रयोग गर्ने थ्रेड (धागो) प्रयोग गर्ने भएको छ । ठूला दरका नोटलाई बढी सुरक्षित बनाउन बैंकले अब छाप्न लागेको नयाँ नोटमा अमेरिकी डलरमा प्रयोग भएको जस्तो थ्रेड प्रयोग गर्न लागेको राष्ट्र बैंकका डेपुटी गभर्नर चिन्तामणि शिवाकोटीले बताए । हजारको नोट अमेरिकी कम्पनीलाई छाप्न दिने तयारी गरिएको छ,’ उनले भने-‘अन्य नोट अन्य देशका कम्पनीले पनि साट्न सक्छन् ।’ यो नोट विशेष तरिकाले छाप्न लागिएकोले अन्य देशका कम्पनीलाई नदिइ अमेरिकी कम्पनीलाई दिन लागिएको हो । राष्ट्र बैंकले ५ देखि एक हजार डेनोमिनेशनको नोट छपाउन लागेको हो । एक र दुई दरका नोट भने राष्ट्र बैंकले यसअघि नै छपाउन छाडिसकेको छ । नेपाली चलनचल्तीमा रहेका नयाँ नोट छाप्नका लागि ६ वटा विदेशी कम्पनीले चासो देखाएको उनले बताए । यसअघि नोट छाप्दा विभिन्न १० कम्पनी आएका थिए । बजारमा भएको नोटको पर्याप्तता, नष्ट गरिएको नोट र तीन वर्षमा भएको खर्च र आगामी वर्षमा हुन सक्ने खर्चको अनुमान गरी नोट छाप्ने गरिने प्रचलन छ । राष्ट्र बैंक हरेक अढाई वर्षमा आवश्यकताअनुसार विभिन्न दरका नोट छाप्ने गर्दछ । एक पटकमा २१ करोड थानदेखि ४० करोडसम्म नोट छाप्ने गरेको डेपुटी गर्भनरले बताए । साधारणतया नोटको आयु ३ वर्षको हुन्छ । राष्ट्र बैंकका गभर्नरको अध्यक्षतामा बनेको मुद्रा व्यवस्थापन समितिले अध्ययन गरी नोट छाप्ने प्रस्ताव राष्ट्र बैंक संचालक सञ्चालक समितिबाट स्वीकृत भएपछि ग्लोबल बिडिङ गरिन्छ,’ उनले भने-‘गुणस्तरीय नोट छाप्न सक्ने कम्पनीलाई यसको यसको जिम्मा दिने गरिएको छ ।’ देशमा आर्थिक कारोबार बढेसँगै राष्ट्र बैंकले नोट छाप्ने दर पनि बढाउन थालेको छ । तीन वर्षअघि २० करोड थान १ हजार दरका नोट छपाएको राष्ट्र बैंकले यो वर्ष करिब ३१ करोड थान छपाउने तयारी भएको छ । राष्ट्र बैंकले ५०० र १०० दरका नोटको छपाइ बढाउन थालेको छ । २० रुपैयाँ दरका २४ करोड थान नोट छाप्न बोलपत्र आव्हन गरेको छ । यहि कार्तिक ९ गते आव्हान गरिएको उक्त बोलपत्रको समयावधि मंसिर २४ गतेसम्म रहेको छ । इच्छुक कम्पनीले यो अवधिभित्र राष्ट्र बैंकले तोेकेको सेवा शर्त पुरा गरी टेण्डर हाल्नु पर्नेछ । राष्ट्र बैंकले चार अर्ब ८० करोड रुपैयाँ बराबरका २० डेनोमिनेशनको नोट छाप्न बोलपत्र आह्वान गरेको हो । यसअघि राष्ट्र बैंकले सन् २०१६ मा २० रुपैयाँ दरका २१ करोड थान नोट छपाएको थियो । राष्ट्र बैंकले ४ अर्ब ८० करोड रुपैयाँ बराबरका नोट छाप्न बोलपत्र आह्वान गरेको छ। २० रुपैयाँ दरका २४ करोड थान नोट छाप्न बोलपत्र खोलिएको हो । यसअघि राष्ट्र बैंकले सन् २०१६ मा २० रुपैयाँ दरका २१ करोड थान नोट छपाएको थियो ।राष्ट्र बैंकले हरेक नोट एकपटकमा ३ वर्षका लागि पुग्ने गरी छपाउँछ । यसलाई नोटको आयु पनि भनिन्छ । यसको अर्थ एउटा नेपाली नोट ३ वर्षसम्म टिक्छ भन्ने पनि हो । अहिले बजारमा २० दरका नोट बढी चलनचल्तीमा रहेको छ । यसअघि ५  दरका नोट बढी चल्ने गर्दथ्यो । पछिल्ला वर्षमा २० रुपैयाँको नोट सबैभन्दा बढी अभाव हुने नोटमा पर्ने गरेको छ । बजारमा २० रुपैयाँ दरका नोटको चाप बढी भएपनि राष्ट्र बैंकले भने साना दरका नोटको साटो ५० र १०० अंकित दरका नोटको छपाइ बढाउने नीति लिएको छ । अब ५०० र १०० दरका नोट करिव ३१/३१ करोड थान छाप्ने भएको छ । यसअघि राष्ट्र बैंकले २० करोड थान १ हजार दरका नोट छपाएको थियो । तीन वर्ष अघि नै वित्तीय बजारलाई डिजिटलाइजेशन लैजाने रणनीति सरकारले अवलम्वन गरेपनि अहिले सम्म पुरा नहुँदा नोट छपाइमा ठूलो रकम बाहिरिने गरेको छ । राष्ट्र बैंकले यस अघि नोट छाप्दा औसतमा दुई रुपैयाँ पर्न आएको राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता लक्ष्मीप्रपन्न निरौलाले जानकारी दिए । उनले भने-‘अब कति लाग्छ थाहा छैन, यस अघि भने ५ देखि १ हजार दरका नोट छाप्दा औसतमा प्रति नोट २ रुपैयाँको दरले खर्च भएको छ ।’

काठमाडौं । पछिल्लो समय ठूलो लगानीका होटलहरु खुल्ने क्रम बढ्दो छ । ठूलो लगानीका होटलहरु बढेसँगै विदेशी व्यवस्थापनसहितका ‘चेन ब्राण्ड’ नेपाल भित्रिने क्रम पनि बढ्दै गएको छ । अर्बौ रुपैयाँ लगानी गरेर खोलिएका होटलको व्यवस्थापन विदेशीलाई दिँदा ‘लगानी नेपालीको, कमाइ विदेशीको’ भएको छ । ठूला होटल व्यवस्थापन गर्न दक्ष जनशक्ति नेपालमा नहुँदा र होटल सञ्चालनका लागि राम्रो प्रणालीको विकास गर्न नसक्दा विदेशी व्यवस्थापन भित्र्याउनु पर्ने वाध्यता रहेको होटल संघ नेपालका अध्यक्ष सिर्जना राणा बताउँछिन् । नेपालमा कुनकुन चेन ब्राण्ड छन ? हाल मेरियट, ताज, अलफ्ट, हिल्टन, शेराटन, फेयरफिल्ड, हायात, फ्रेन, स्विस, क्राउन लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय होटल व्यवस्थापनका ब्राण्डहरु नेपालमा कार्यरत छन् । अमेरिकी होटल कम्पनी मेरिओटले एमएस समूहद्धारा सञ्चालिन होटल काठमाडौं मेरियटको व्यवस्थापन लिएको छ । भारतको ताज होटलले ललितपुरको होटल भिभान्ताको व्यवस्थापन गरिरहेकोछ । चौधरी ग्रुपको लगानी रहेको चितवनको मेघौली सराई सफारी होटलमा पनि ताजकै व्यवस्थापन छ । यस्तै चौधरी समूहको लगानी रहेको भरतपुरस्थित फ्रने रेसिडेन्सीमा भारतीय होटल तथा रिसोर्ट कम्पनी फ्रेनले व्यवस्थापन सम्हालेको छ । पोखरामा सञ्चालनमा आएको चारतारे होटल सरोवरमा स्विस इन्टरनेश्नलले व्यवस्थापन गरिरहेको छ । पाँचतारे अन्नपूर्ण होटलले भारतको ताज होटलको लगानी सहित व्यवस्थापन समेत भित्र्याएको थियो । त्यसैगरी सोल्टी होटलमा भारतीय होटल ओबरोय लाई व्यवस्थापनको जिम्मेवारी दिइएको थियो । बन्द भएर पुनः सञ्चालनमा आएको एभरेष्ट होटलमा पनि शेराटनले व्यवस्थापन सम्हालेको थियो । तर यी ब्राण्ड लामो समय टिकेनन् । सोल्टीबाट ओबरोय फिर्ता गएपछि अहिले क्राउन प्लाजा छ । होटल र्याडिसन ब्राण्डमा सञ्चालित नेपाल ओरियन्टल होटलमा पनि र्याडिसनको फ्रेन्चाइजी मात्र छ । हायात होटलको ब्राण्डमा सञ्चालित तारागाउँ रिजेन्सीमा भने हायात कर्पोरेसनले व्यवस्थापन नै सम्हालेको छ । यस्तै थाइल्याण्डको चेन होटल दुसीत थानीले नगरकोटको हिमालयन रिसोर्ट एण्ड स्पाको व्यवस्थापन गरिरहेको छ । होटललाई गुणस्तरीय मापदण्डमा ल्याएको भारतीय आयो ब्राण्डले पनि नेपालका होटलहरुमा व्यापक विस्तार गरिसकेको छ । स्थानीय होटलहरुसँगको साझेदारीमा अहिले देशका करिब २०० भन्दा बढि होटलमा ओयोको उपस्थिति रहेको छ । वर्षेनी कति रकम विदेशिन्छ ? अन्तर्राष्ट्रिय चेन ब्राण्डहरुले होटलहरुको व्यवस्थापन गरेवाफत वर्षेनी ठूलो धनराशी विदेश लैजाने व्यवसायीहरु बताउँछन् । ‘कुल आम्दानीको २५ देखि ३० प्रतिशत मेरियटले नै लैजान्छ’ होटल काठमाडौं मेरियटका अध्यक्ष शशिकान्त अग्रवालले भने । उनीहरुले रेट पनि उच्च राखेका हुन्छन् । हाल काठमाडौंको पाँच तारे होटलमा प्रतिरात ६ हजार रुपैयाँमा कोठा पाइन्छ भने काठमाडौं मेरियटले १५ हजार घटी कोठा बेचिरहेको छैन । व्यवसायीहरुले ठूलो रकम वाहिरीने गरेको बताए पनि नियमक निकायसँग भने तिनीहरुले कति रकम विदेश लगेर जान्छन् ठ्याक्कै तथ्याङ्क छैन । नेपाल राष्ट्र बैंक विदेशी विमिमय विभाग प्रमुख सरिता भट्टका अनुसार चेन होटलमार्फत नेपालबाट विदेशमा कति रकम जान्छ त्यसको मात्रै ठ्याक्कै अलग्गै तथ्याङ्क राख्ने गरिएको छैन । पहिला होटलमा विदेशी व्यवस्थापन कम भएकाले यस्तो तथ्याङ्क नराखे पनि अबका दिनमा भने राख्नु पर्ने महशुस राष्ट्र बैंकले गरेको छ । कतिपय विदेशीहरुले नेपाली होटलमा लगानी गरेर रकम विदेश लैजाने गरेका छन् भने कतिपय चेनहरु नेपाली होटलमा पूँजी लगानी नगरी होटलको व्यवस्थापनवाफत कुल आय र कुल नाफाको निश्चित प्रतिशत शुल्क लिने गरेका छन् । होटलपिच्छे सहमति तथा सम्झौता अनुसार यस्तो शुल्क भने फरक हुने गरेको छ । साथै, अन्तर्राष्ट्रिय ब्राण्डसँग साझेदारी गरेपछि व्यवसाय नभएपनि निश्चित शुल्क तिर्नुपर्ने हुँदा लगानीकर्ता माथि थप दवाव पनि पर्ने गरेको छ । के भन्छन् होटल उद्यमी ? विदेशी सिस्टमका चेन मेनेज्मेन्टहरु नेपालमा भित्र्यानु लगानीकर्ताका लागि राम्रो भएको होटल उद्यमीहरु बताउँछन् । तर होटल नाफामा नभए शुल्क तिर्न पनि दवाव पर्ने उनीहरुको तर्क छ । नागपोखरीमा मेरियट र ठमेलमा फेयरफिल्ड होटल संचालनमा ल्याएका उद्योगी शशिकान्त अग्रवालले सयभन्दा बढि देशका ६÷७ हजार स्थानमा उपस्थिति रहेको मेरिओटका ब्राण्डसँग जोडिएर उनीहरुको नेटवर्क मार्फत मार्केटिङ गर्नु हाम्रो लागि ठूलो अवसर भएको बताए । ‘अन्तर्राष्ट्रिय ब्राण्डको प्रवेश सम्भाव्य विदेशी लगानीका लागि पनि सकारात्मक हुन्छ’ उनले भने, ‘ग्लोवल ब्राण्डको व्यवसायिक उपस्थिति भएको ठाउँ अरु लगानीकर्ताका लागि समेत चासोमा पर्छ ।’ होटल एशोसिएसन अफ नेपालकी अध्यक्ष सृजना राणाले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका चेन मेनेजमेन्टहरु नेपालमा आउनु राम्रो भएपनि सिस्टम अनुसारको उपलब्धि तथा नाफा हुन आवश्यक रहेको बताइन् । ‘नेपाली बजारमा उनीहरुको सिस्टम आउँछ’ उनले भनिन्, कर्मचारीले पनि राम्रो व्यवस्थापन भएको होटलमा काम गर्ने अवसर पाउँछन् ।’ बढ्दो लगानी दुई वर्ष अगाडीसम्म १० वटामा सीमित पाँचतारे होटलको संख्या हाल १५ पुगेको छ । तीन दशकसम्म दुईवटामा सीमित चारतारे होटल पनि पछिल्लो समय दुई वर्षमै ११ वटा पुगेका छन् । तीन तारेको संख्या ३४, दुईतारे ४३ र एकतारेको संख्या ३६ पुगेको छ भने पर्यटक स्तरका होटलको संख्या पाँच सय २३ पुगेको छ । यो तथ्याकं केलाउँदा पछिल्लो समय नेपालमा होटल क्षेत्रमा लगानी बढ्दै गएको देखिन्छ । होटलमा लगानीकर्ताहरुको आकर्षण बढेसँगै उनीहरुले विदेशी व्यवस्थापनसहितका ब्राण्डहरुलाई पनि स्वदेश भित्र्याईरहेका छन् । देशभरका होटलहरुमा १० खर्ब लगानी देशभरमा सञ्चालित होटलहरुमा १० खर्बको लगानी पुगेको छ । होटल एसोसिएसन अफ नेपालका अनुसार अहिले देशभरका होटलमा १० खर्ब हाराहारीमा लगानी भइसकेको छ । पर्यटन विभागमा दर्ता भएका र सम्बन्धित होटलले दिएको विवरण अनुसार एक वर्षमा थप भएका चारवटा पाँचतारे होटलमा १० अर्बभन्दा बढि लगानी भएको छ । विभागमा सम्वन्धित होटलले बुझाएको विवरण अनुसार चारवटा पाँचतारे होटलको कुल पुँजी नै करिब १० अर्ब रुपैयाँ छ । गत आबमा थप भएका यस्ता पाँचतारे होटलमा दुई काठमाडौं र दुईवटा काठमाडौं बाहिर छन् । काठमाडौं भित्र एभरेष्ट हस्पिटालिटीको म्यारिओट काठमाडौं र छायाँदेवी कम्प्लेक्सको अलफ्ट काठमाडौं पाँचतारेमा थपिएका छन् । होटलमा व्यवसायमा विदेशी लगानी बढ्दै पछिल्लो समय नेपालको होटल व्यवसायमा विदेशी लगानी बढ्दै गएको छ । लगानी गर्न विदेशी लगानीकर्ताहरु आकर्षित भएका छन् । गत आर्थिक वर्षमा होटल व्यवसायमा करिब ५ अर्बले लगानी प्रतिबद्धतामा बृद्धि भएको छ । गत आर्थिक वर्षमा उद्योग विभागमा दर्ता भएका ६९ होटलमा ४० वटा विदेशी होटल रहेका छन् । उक्त होटलहरुले ९ अर्ब ३० करोड ६२ लाख लगानी गर्ने प्रतिबद्धतासहित अनुमति लिएको विभागले जनाएको छ । सो लगानी मध्ये सबैभन्दा धेरै चीनबाट रहेको छ । चीनले मात्रै ९ वटा होटल दर्ता अनुमति लिएको छ । यस्तै भारत, कोरिया र अमेरिकाले ३/३ होटल दर्ता अनुमति लिएका छन् । अघिल्लो आर्थिक वर्षमा २ अर्ब ८३ करोड ३६ लाख लगानी प्रतिबद्धतामा ८४ वटा होटल दर्ता गर्न प्रतिबद्धता आएको थियो भने ५० वटा विदेशी, १९ वटा स्वदेशी र १५ वटा सयुक्त लगानी गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका थिए ।