काठमाडौं । एक जहाजमाथि आक्रमण भएको रिपोर्ट आएपछि संयुक्त राष्ट्र संघको अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक संगठन (आईएमओ) ले बिहीबार स्ट्रेट अफ हर्मुजमार्फत जहाजहरूलाई एस्कर्ट (सुरक्षा पहरा) गर्ने आफ्नो कार्य स्थगित गरेको छ ।
यस घटनाले इरान युद्ध अन्त्य गर्ने प्रारम्भिक सम्झौता टिक्छ कि टिक्दैन भन्ने चिन्तालाई पुनः ब्युँताइदिएको छ ।
उक्त मालवाहक जहाजले ओमाननजिकै आफूमाथि एक क्षेप्यास्त्र प्रहार भएको बताएको बेलायती नौसेना निकाय (यूकेएटीओ) ले जनाएको छ । तेहरान (इरान) ले जहाजहरूलाई आफूले अनुमति नदिएका मार्गहरू प्रयोग नगर्न चेतावनी दिएको केही घण्टापछि नै यो आक्रमण भएको हो ।
दुई अमेरिकी अधिकारीहरूले रोयटर्सलाई बताएअनुसार इरानले उक्त जहाजमाथि गोलीबारी गरेको हो । अर्कोतर्फ इरानले स्ट्रेट (जलडमरूमध्ये) बाट यात्रा गर्ने जहाजहरूको अनुरोध व्यवस्थापन गर्न स्थापना गरेको ‘इरान पर्सियन गल्फ स्ट्रेट अथोरिटी’ ले आफ्ना निर्धारित मार्गबाहिर रहेका जहाजहरूको सुरक्षित यात्राको ग्यारेन्टी नहुने बताएको छ ।
इरानी अधिकारीले भनेका छन्, ‘अनधिकृत मार्गहरूबाट यात्रा गर्दा उत्पन्न हुने परिणामहरूको जिम्मेवार स्वयं मालिक, सञ्चालक र जहाजका कमाण्डर हुनेछन् ।’
चारवटा स्रोतहरूले उक्त जहाज सिंगापुरको झण्डा अंकित ‘एभर लभली’ भएको पहिचान गरेका छन् । एक सुरक्षा स्रोतका अनुसार यसलाई सम्भवतः ड्रोनद्वारा निशाना बनाइएको थियो ।
यस विषयमा अमेरिकी सरकारबाट तत्काल कुनै प्रतिक्रिया आएको छैन । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यसै महिनाको सुरुमा चेतावनी दिँदै भनेका थिए कि यदि इरानले युद्ध अन्त्य गर्ने र स्ट्रेट पुनः खोल्ने उद्देश्यले गरिएको सम्झौताको पालना गरेन भने अमेरिकाले सम्भवतः उक्त देशमाथि पुनः बमबारी सुरु गर्नेछ ।
महिनाौंदेखि अलपत्र परेका जहाज र नाविकहरू
गत फेब्रुअरीको अन्त्यमा युद्ध सुरु भएदेखि स्ट्रेटमा महिनाौंदेखि अलपत्र परेका सयौं जहाज र हजारौं नाविकहरूलाई बाहिर निकाल्न आईएमओ ले सहयोग गरिरहेको थियो ।
आईएमओका महासचिव आर्सेनियो डोमिन्गुएजले एक विज्ञप्तिमा भनेका छन्, ‘हाम्रो खाली गर्ने (उद्धार) सूचीमा रहेका जहाजहरू र यस क्षेत्रका सबैका लागि आवश्यक सुरक्षा ग्यारेन्टीहरू कायमै छन् कि छैनन् भन्ने कुरा पुनः पुष्टि गर्नका लागि यसको कार्यान्वयनलाई अस्थायी रूपमा रोक्ने निर्णय गरिएको हो ।’
आईएमओले शंकास्पद आक्रमणमा परेको उक्त जहाज आफ्नो उद्धार कार्यक्रमको हिस्सा नरहेको स्पष्ट पारेको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक संगठनका अनुसार मंगलबारदेखि एउटा नयाँ ऐच्छिक व्यवस्था सुरु गरिएको छ । यसअन्तर्गत जहाज र तिनका चालक दलका सदस्यहरू अमेरिकी निगरानीमा खाडीबाट बाहिर निस्कन सक्छन् । यसका लागि उनीहरूले इरान वा ओमानको जलक्षेत्र पर्ने दुईवटा मार्गहरूमध्ये कुनै एक रोज्न पाउनेछन् ।
तेल बजार र जलमार्गमाथिको नियन्त्रण
आक्रमणको रिपोर्टपछि बेन्चमार्क कच्चा तेलको मूल्यमा २ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । विश्लेषकहरूका अनुसार यसले खाडी क्षेत्रको तेल प्रवाह सामान्य अवस्थामा फर्कन कति समय लाग्न सक्छ भन्ने चिन्तालाई फेरि बढाएको छ।
ओमानको यो घटनाले स्ट्रेट अफ हम्र्युजमाथि इरानको भावी नियन्त्रणको दायरा कस्तो रहनेछ भन्नेतर्फ पुनः ध्यान केन्द्रित गर्ने सम्भावना छ । यो द्वन्द्व हुनुअघि विश्वको दैनिक तेल र तरल प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) आपूर्तिको पाँचौं हिस्सा यही जलमार्गबाट हुने गर्थ्यो ।
यस घटनाअघि, अन्तरिम सम्झौताबारे खाडी देशहरूलाई आश्वस्त पार्न त्यहाँको भ्रमणमा रहेका अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै यदि इरानले स्ट्रेटमा जहाजहरूलाई धम्की दिएमा वा रोकेमा ‘त्यसपछि हामीलाई समस्या हुनेछ’ भनेका थिए ।
यद्यपि, इरानले स्ट्रेटमा आफ्नो नियन्त्रण कायम राख्ने संकेत दिएको छ ।
इरानको रिभोल्युशनरी गार्ड्सले बिहीबार भनेको छ कि स्ट्रेटबाट सुरक्षित आवतजावत इरानले तोकेको मार्गबाट मात्र सम्भव हुनेछ र पालना नगर्ने जहाजहरूविरुद्ध कारबाही गरिनेछ ।
बेलायती सामुद्रिक सुरक्षा कम्पनी एम्ब्रेका अनुसार रिभोल्युसनरी गार्ड्सले बिहीबार पानामाको झण्डा भएका दुईवटा जहाजलाई आफ्नो मार्ग परिवर्तन गर्न पनि आदेश दिएको थियो ।
व्यापारिक मार्ग र घरेलु राजनीति
यसअघि अमेरिकी ऊर्जामन्त्री क्रिस राइटले स्ट्रेटमार्फत हुने ढुवानी अमेरिका र इजरायलले फेब्रुअरी २८ मा इरानमाथि आक्रमण गर्नुअघिको स्तरमा पुग्न लागेको र पछिल्लो २४ घण्टामा कम्तीमा २ करोड ब्यारेल तेल उक्त जलमार्गबाट बाहिरिएको बताएका थिए।
अन्य ढुवानी तथ्याङ्कले पनि स्ट्रेट अफ हर्मुज हुँदै हुने कच्चा तेलको ढुवानी यस हप्ता फेब्रुअरीमा युद्ध सुरु भएपछिकै उच्च विन्दुमा पुगेको देखाएको छ । यसैबीच दक्षिण कोरियाको महासागर मन्त्रालयले थप आठवटा दक्षिण कोरियाली जहाजहरू स्ट्रेटबाट बाहिरिएको जनाएको छ ।
द्वन्द्वको क्रममा इरानले यो महत्त्वपूर्ण मार्गमा प्रभावकारी नियन्त्रण कायम गरेको थियो, जसले तेलको प्रवाहलाई अवरुद्ध पार्दै विश्वव्यापी ऊर्जा बजार र व्यापक अर्थतन्त्रलाई झकझकाएको थियो ।
यो युद्धले आगामी नोभेम्बरमा हुने मध्यावधि निर्वाचन (जसले अमेरिकी कंग्रेसको नियन्त्रण कसको हातमा जानेछ भन्ने निर्धारण गर्नेछ) अघि ट्रम्पलाई ठूलो दबाब दिइरहेको छ । रोयटर्स/इप्सोस को मतसर्वेक्षण अनुसार चारजना अमेरिकीमध्ये केवल एकजनाले मात्र यो युद्ध यसको लागत अनुरूप सही थियो भन्ने विश्वास गर्छन् ।
युद्धविराम सम्झौताको ढाँचाका केही बुँदाहरूलाई लिएर विरोधाभासपूर्ण विवरणहरू बाहिर आएका छन्, जसले गर्दा ट्रम्पको स्वदेश र विदेशमा आलोचना भइरहेको छ ।
इरानका लागि वित्तीय प्रोत्साहन, आणविक निरीक्षण, स्ट्रेट अफ हर्मुजको नियन्त्रण र लेबनानमा इजरायलको समानान्तर युद्धका विषयमा मतभेदहरू कायमै छन् ।
इरानका मुख्य वार्ताकार मोहम्मद बाकर कालिबाफले बिहीबार भनेका छन् कि इरानले आफ्नो फुकुवा भएको सम्पत्ति अमेरिकी कृषि उत्पादनहरू किन्न खर्च गर्नेछ भन्ने अमेरिकी दाबी झुटो हो । यस सम्झौताले इरानको आणविक कार्यक्रम लगायतका थप जटिल मुद्दाहरू सुल्झाउनका लागि ६० दिनको वार्ताको समय तय गरेको छ।
