काठमाडौं । एक पटक सोच्नुहोस् त, कलेजोको टुक्रा कसरी जोडिँदो हो ? एउटा मान्छेको शरीर चिरेर भित्री भाग कलेजो काटेर अर्को मान्छेको कलेजोमा कसरी राखिदो हो ? सोचे अचम्म । तर, चिकित्सकीय भाषामा नर्मल । किनकी स्वास्थ्य क्षेत्रको विश्व बजारमा अनेक किसिमका उपचार र प्रत्यारोपण सम्भव भइसकेका छन् ।
नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा कलेजोको सफल प्रत्यारोपण गरिनु पनि ठूलो कुरा हो । आफ्नै अठोटले कलेजो प्रत्यारोपणको सुरुवात गरेका उनी अहिले नेपालमा आफ्नै नेतृत्वमा कलेजो प्रत्यारोपण गर्न सफल समेत भएका छन् ।
वि.सं २०७३ सालदेखि विदेशी विज्ञ डाक्टरहरूको सहयोगमा सुरु गरेको कलेजो प्रत्यारोपण ११औं प्रत्यारोपणमा पुगेर नेपाली डाक्टरको टीमले कलेजो प्रत्यारोपण गर्न सफल भयो । यसअघि गरिएका १० औं प्रत्यारोपण विदेशी चिकित्सकको नेतृत्वमा हुने गर्थे । यही माघ १८ गते नेपाली चिकित्सक नेतृत्वको टोली नै कलेजो प्रत्यारोपणमा सफल भयो । यसरी शरीरको अंग त्यसमा पनि महत्वपूर्ण कलेजोसँग खेलिरहने डाक्टरको मोह भने फरक पेशामा पनि उत्तिकै छ ।
पेशा डाक्टर, रहर अनेक । सबै रहर सबैको पुरा हुँदैनन् । तर, चटक्क रहर भुल्न पनि कहाँ सकिँदो रहेछ ? उनलाई दिनहुँ बिरामी र विद्यार्थीसँग व्यस्त रहनुपर्छ । बिरामीलाई उपचार गर्न र विद्यार्थीलाई सिकाउँदै उनका दिन बित्छन् । तर, बचेको समयमा उनी आफ्नै मोह तिर फर्कन्छन् । र, गाउँछन् कहिल्यै लय मिलाएर गीत त कहिले हान्छन् गोल ।
उनी अर्थात डाक्टर रमेशसिंह भण्डारी । भण्डारी त्रिवि शिक्षण अस्पतालका प्राध्यापक तथा कलेजो प्रत्यारोपण सर्जन हुन् । भण्डारीको तपाईं फेसबुक वा ट्विटर (एक्स)मा साथी हुनुहुन्छ भने उनको संगीतमोह पक्कै थाहा होला । कहिले गिटारमा गीत गुनगुनाउँदै गरेको त कहिले फुटबल हानिरहेको फोटो/भीडीओ देख्न सकिन्छ । कलेजो काट्दै जोड्दै गर्ने डाक्टरमा संगीत मोह कसरी छायो ? डाक्टर भण्डारीलाई प्रश्न गर्दा उनी भन्छन्, ‘संगीत मेरो प्यासन हो ।’
डा.रमेशलाई सानैदेखि गीत गाउन खुब मन पर्थ्याे । फुटबलमा पनि उत्तिकै रुची । उनी दुई कक्षा पढ्दा म्युजिकमा पनि सहभागी हुन्थे । ‘मैले गाउँदा सरहरूले राम्रो छ भन्नुहुन्थ्यो, सबैले राम्रो भन्दा झन मिहिनेत गर्न मन लाग्थ्यो,’ उनी संगीत सिक्दाका दिनहरू स्मरण गर्दै सुनाउँछन्, ‘त्यो यात्रा अहिले पनि चलिरहेको छ ।’
उनले राम्रो गाएको सुन्दा एकजना संगीत शिक्षकले गीत रेकर्डको लागि रेडियो नेपाल लिएर गए । तर, विविध कारणवस् गीत रेकर्ड भएन । ‘गाउने र सुन्ने रहर सानैमा थियो । विद्यालयमा हुने हरेक कार्यक्रममा उनी गीत गाउँथे ।
कलेजमा पढ्दा उनको संगीत मोह झन बढ्दै गयो । कहिलेकाहीँ त कार्यक्रममा गाउन नदिँदा झगडा गरेरै भएपनि गीत गाउने गरेको अनुभव उनीसँग प्रशस्त छन् । २०५३ सालमा एमबीबीएस पढ्दा उनी र साथीहरू मिलेर एउटा गीत बनाएर रेकर्ड गरे । गीत थियो ‘चिसो चिसो हावा चल्छ, मनै रमाउने, मायाले मन पोल्न थाल्छ कसरी बुझाउने ।’
साथीहरूसँग मिलेर गीत रेकर्ड भएपछि काठमाडौंका विभिन्न रेडियोबाट गीत बज्यो । तर, समय उही रहेन । संगीतमा लाग्न पैसा र समय दुवै चाहिन्थ्यो । दुवै उनीसँग भएन किनकी उनी एमबीबीएस पढ्न तर्फ लागे ।
‘एकातिर एमबीबीएस पढ्नु पर्ने गीततिर लाग्दा समय नै पुगेन । अर्को, पढ्ने बेलामा पैसा नहुँदा उनी गीत संगीतबाट टाढा भएँ,’ उनले भने ।
‘पढ्नको लागि घरमा बुबाले पठाएको पैसा पढाइमा खर्च गर्ने कि गीतमा खर्च गर्ने समस्या भयो,’ उनी भन्छन्, ‘समय पनि भएन, पैसा पनि भएन, त्यो भन्दा यो क्षेत्रबाट टाढै रहुँ भन्ने लाग्यो पढाइमा ध्यान दिएँ ।’
फुटबलमा पनि प्यासन
उनलाई गीत गाउन मात्र होइन, खेलकुदमा पनि उत्तिकै रहर छ । खेल खेल्न र हेर्न पनि उत्तिकै रुचि लाग्छ उनलाई । यो रुची बच्चैदेखि थियो । उनी स्कुलमा साथीसँग पनि किक्रेट, फुटबल, बास्केट बल खेल्थे ।
‘मलाई सबै खेल्न मनपथ्र्यो,’ उनी भन्छन्, ‘खेलमा पनि अझै सजिलो फुटबल लाग्थ्यो, एउटा फुटबल भए साथीलाई जम्मा पार्दै मैदानमा कुदिहाल्थ्यौँ ।’
गीतजस्तै स्कुल पढ्दा मन पर्ने खेल खेलिए पनि कलेज पढ्दा भने खेल्न पाइएन । ‘कलेज पढ्दा पढाइतिर बढी ध्यान दिनुपर्थ्याे, त्यसैले पनि खेल खेल्न पाइएन,’ डाक्टरले भण्डारीले भने, ‘बीबीएस पढ्नुपर्यो , मास्टर्स गर्नुपर्यो , पढिसकेपछि जागिर गर्नै पर्यो , त्यसैले पनि टाढा हुनुपर्यो , अहिले भने बेला-बेला हामी फुटबल पनि खेल्छौँ ।’ उनी अहिले डाक्टरहरूकै टीम बनाएर फुटबल पनि खेल्ने गरेका छन् ।
ओलीको कविताका गायक
चार वर्ष अगाडि पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली एपेन्डिस्क भएर शिक्षण अस्पताल महाराजगञ्ज पुग्दा डाक्टर भण्डारीले अप्रेसन गर्नुप¥यो । सल्यक्रिया गर्दा आइसीयूमा ओलीसँगै डाक्टर रमेश पनि बस्नुपथ्र्यो । गफगाफ गर्दा उनले आफुले गाएको गीत ओलीलाई सुनाए ।
ओलीले डाक्टरको स्वर सुनेपछि भने, ‘आहा ! डाक्टरसाब त गीत पनि गाउनु हुँदो रहेछ, ल अभ्यास गर्नुहोस्, रेकर्डपनि गर्नुपर्यो भन्दै प्रोत्साहन पनि गर्नुभयो, मलाई फेरि गीत गाउनुपर्यो कि भन्ने लाग्यो,’ उनले सुनाए ।
ओलीको कुराले डाक्टरभित्र मर्न लागेको प्रतिभा ब्युतियो । आफ्नो स्वर परीक्षण गर्न डाक्टरले ‘कुन मन्दिरमा’ भन्ने गीतको कभर गाए । कभर गीत सुन्दा सबैले राम्रो छ भन्ने प्रतिक्रिया दिए । त्यसपछि केपी शर्मा ओलीले लेखेको ‘बन्छ नमुना नेपाल’ शिर्षकको गीत उनै डा. भण्डारीले गाए ।
बैतडीमा जन्म, अष्ट्रेलियामा पढाइ
डा. रमेशसिंह भण्डारीको घर सुदूरपश्चिमको बैतडी जिल्लाको रोडीदेवल हो । बैतडीबाट पनि दूरमा रहेको रोडिदेवलमा जन्मेका उनी गाउँमा भने धेरै बसेनन् । गाउँको सम्झना उनलाई मधुरो मात्र छ । उनी पाँच वर्षको हुँदा काठमाडौं आए । उनी नर्सरीदेखि १० कक्षासम्म भिएस निकेतनमा पढे ।
उनलाई बैतडीको त्यति सम्झना छैन । तर, उनी जाडो बिदामा गाउँ जाँदाको भने केही याद छ । ‘काठमाडौँबाट गाउँ जाँदा सहरबाट आएको भन्दै छुट्टै फुर्ती लाइन्थ्यो’ उनी मुस्कुराउँदै भन्छन्, ‘साथीमाई जम्मा हुने, खेतमा उफ्रिने, खोलामा जाने, पौडी खेल्ने, माछा मार्न जाने गरेको याद खुब आउँछ ।’
आजभोली भने उनका बुबाआमा पनि कञ्चनपुर झरिसकेका छन् । उनी सुदूरपश्चिम गएपनि महेन्द्रनगरबाटै फर्केर आउनुपर्छ । गाउँलाई सम्झदै उनी भन्छन्, ‘धेरै वर्ष भयो जान पाएको छैन, अब मलाई म जन्मेको गाउँमा सानो भएपनि स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन गर्ने गरी जान मन छ ।’
‘म बैतडी नगए पनि शिक्षण अस्पतालमा जिल्लाको कोही बिरामी देख्दा मलाई गाउँ गएजस्तै अनुभव हुन्छ’ उनी भन्छन्, ‘मलाई उनीहरूको सेवा गर्न पाउँदा नै खुसी लाग्छ ।’
धरानबाट चिकित्सकीय पढाइ
डा.भण्डारीले एमबीबीएस बिपी कोइराला मेमोरियल अस्पताल धरानबाट गरे । मास्टर सल्यचिकित्सबाट टिचिङ अस्पतालबाटै गरे । सर्जिकल ग्याष्ट्रो तीन वर्षको कोर्ष पनि टिचिङ अस्पतालबाटै गरे । सन् २०१० मा उनी अस्ट्रेलियाको रोयल अस्ट्रेलियन कलेज अफ सर्जनबाट छात्रवृत्ति पाएर अध्ययन गर्न गए ।
त्यहाँ उनले कलेजो प्रत्यारोपण सम्बन्धी थप सिक्ने अवसर पाए । त्यसपछि उनलाई लाग्यो- ‘म अब नेपाल फर्कदा स्वदेशमै कलेजो प्रत्यारोपण गर्न सक्ने गरी फर्कनुपर्छ ।’
अष्ट्रेलियामा पढाइ सके । र, नेपाल आइसकेपछि उनले किन नेपालमै कलेजो प्रत्यारोपण सुरु नगर्ने भन्ने सोचे र त्यही अनुसार अध्ययन गर्न थाले । उनले शिक्षण अस्पताल महाराजगञ्जमा कलेजो प्रत्यारोपण गर्ने कुरा गर्दा धेरे साथीहरूले कुरा पनि काटे । त्यो पल स्मरण गर्दै उनी भन्छन्, ‘धेरै साथीहरूले मेरो कुरा सुनेर हाँसे । तर, केहीले सम्भव छ भन्दै आत्मबल थपे । र, सबैभन्दा पहिले म आफू तयार भएँ ।’
उनले कसरी नेपालमै काम गर्न सकिन्छ र त्यसका लागि कति जनशक्ति चाहिन्छ ? उपकरणहरू के चाहिन्छ ? भन्ने विषयमा अध्ययन गरे । उनले यो विषयमा आफू पढेको अस्ट्रेलियाका प्रोफेसरहरूसँग पनि सल्लाह लिए । उनीहरूले रमेशलाई अस्ट्रेलिया बोलाए ।
उनी सन् २०१४ मा फेरि अस्ट्रेलेलिया गए । उनले एक वर्ष त्यहाँ कलेजो प्रत्यारोपणबारे अध्ययन गरे । एक वर्षपछि नेपाल फर्केर उनले टिम बनाउन सुरु गरे । त्यसपछि सुरु भयो त्रिवि शिक्षण अस्पताल महाराजगञ्जमा कलेजो प्रत्यारोपण ।
‘जुनदिन पहिलो प्रत्यारोपण सफल भयो, त्यो दिन सबैभन्दा खुसी भएँ’ उनी भन्छन्, ‘मैले कलेजो प्रत्यारोपण सम्भव छ, मैले गर्छु, साथ दिनुस् भन्नेहरूपनि त्यो दिन बधाइ दिन आए, त्यसले थप ढाडस दियो, फेरि मिहिनेत गर्नुपर्छ भन्ने आत्मविश्वास आयो ।’
६ वर्षमा उनले ११ जनाको कलेजो प्रत्यारोपण गरेका छन् । कलेजो प्रत्यारोपण सबैन्दा जटिल मानिन्छ । नेपालमा सबैभन्दा पहिले कलेजो प्रत्यारोपण मानवअंग प्रत्यारोपण केन्द्र भक्तपुरमा सुरु भएको थियो । त्यसपछि भरतपुरको एउटा मेडिकल कलेजमा सुरु भएको थियो । अहिले त्रिवि शिक्षण अस्पताल महाराजगञ्जमा कलेजो पत्यारोपण भइरहेको छ ।
एमबीबीएसपछि उनले सल्यचिकित्सा पढे । सल्यचिकित्सा भित्र धेरै विषय हुन्छन् । उनले त्यसमध्ये ग्याष्ट्रो सर्जरीमा अध्ययन गरे । ग्याष्ट्रो सर्जरी भित्र पनि पेट, आन्द्रा र कलेजो लगायत विभिन्न अंगको छुट्टाछुट्टै अध्ययन गरिन्छ । रमेशलाई सबैभन्दा कलेजोमा रुचि लाग्यो । त्यसपछि उनी पढ्न विदेश तिर लागे । सल्यचिकित्सा सर्जरीमा सबैभन्दा ठूलो काम भनेको कलेजो पत्यारोपण हो ।
कुनैपनि काम गर्दा चुनौतीका पहाड हुन्छन् । तर, ती चुनौतीलाई चिर्न सक्नुपर्छ । यसो गर्न सक्नु नै सफलता हो । उनले सरकारबाट सुप्रवल जनसेवा श्री पदक पनि पाएका छन् । 
डाक्टर रमेशले पनि धेरै चुनौतीसँग सामाना गर्नुपर्यो । उनी २००६ मा उनी सर्जन बने । सर्जन बनेको १८ वर्षमा उनलाई कहिल्यै पछुतो लागेन । तर, कहिलेकाँही दुःखी पनि हुनु परेको छ । आफूले गर्न लागेको काम सफल नहुँदा, बिरामीलाई सञ्चो बनाउन नसक्दा मनमा चिसो पस्छ ।
उनी अहिले गरिरहेको कामलाई निरन्तर अगाडि बढाउने सोचमा छन् । ग्याष्ट्रो सर्जनमा पनि कलेजो सर्जरीलाई अझ राम्रो बनाएर जाने योजनामा उनी छन् । पहिले त्यति धेरै कलेजोको सर्जरी हुँदैन थियो । अहिले कलेजोको ठूला सर्जरी पनि गरिन्छ । अब उनको लक्ष्य अस्पतालमा सुरु गरेको कलेजो प्रत्यारोपणलाई स्थापित गर्नुछ ।
