काठमाडौं । स्ट्रेट अफ हर्मुज विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील र रणनीतिक समुद्री मार्ग हो, जसले फारसको खाडीलाई ओमानको खाडी र अरब सागरसँग जोड्दछ । भौगोलिक रूपमा यो जलमार्ग इरान र ओमानको बीचमा अवस्थित छ र यसको सबैभन्दा साँघुरो विन्दु मात्र करिब २१ माइल चौडा छ ।
विश्वभर आपूर्ति हुने कुल कच्चा तेलको झण्डै २० देखि २५ प्रतिशत यही बाटो भएर जाने भएकाले यसलाई ‘विश्वको आर्थिक जीवनरेखा’ पनि मानिन्छ । साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई), कुवेत र इराक जस्ता प्रमुख तेल उत्पादक राष्ट्रहरूका लागि आफ्नो उत्पादन विश्व बजारमा पुर्याउने यो नै मुख्य समुद्री मार्ग हो।
इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अरघचीले विश्वभर पेट्रोलियम पदार्थ ढुवानीको एक प्रमुख समुद्री मार्ग ‘स्ट्रेट अफ होर्मुज’ पूर्णरूपमा बन्द नभएको दावी गरेका छन् ।
उनका अनुसार ओमानको खाडी र फारसको खाडीको बीचमा पर्ने यो समुद्री मार्ग अमेरिका र इजरायलका लागि जहाजका लागि मात्र बन्द गरिएको हो ।
एक अन्तर्वार्तामा इरानका विदेशमन्त्री अरघचीले अमेरिका र इजरायल बाहेक अन्य देशका जहाजलाई पनि आऊजाऊ गर्न दिइएको दावी गरे ।
उनले भनेका छन्, ‘स्ट्रेट अफ होर्मुज खुला छ । तर जुन देशले इरानमाथि हमला गरिरहेका छन् वा इरानका दुश्मन हुन्, ती देशका जहाजलाई रोक लगाइने छ । बाँकी देशका जहाज सामान्य रूपमा आऊजाऊ गर्न सक्नेछन् ।’
इरानले समयसमयमा अमेरिका र इजरायलसँगको तनावका बीच यस मार्गलाई बन्द गर्ने धम्कीसमेत दिँदै आएको छ । तर, के इरानले छानेर केही निश्चित देशका लागि मात्र यो मार्ग बन्द गर्न सक्छ भन्ने प्रश्न निकै जटिल छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय कानुन (यूएनसीएलओएस) अनुसार स्ट्रेट अफ हर्मुज एक ‘अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्ग’ हो, जहाँ सबै राष्ट्रका जहाजहरूलाई सुरक्षित रूपमा आवतजावत गर्ने अधिकार हुन्छ
यदि इरानले यो मार्ग पूर्ण रूपमा बन्द गरेमा त्यो अन्तर्राष्ट्रिय सन्धिको उल्लंघन हुनेछ, जसले गर्दा अमेरिका र इजरायल मात्र नभई चीन, भारत र जापान जस्ता इरानसँग व्यापारिक सम्बन्ध भएका देशहरू पनि गम्भीर आर्थिक संकटमा पर्न सक्छन्।
प्राविधिक रूपमा इरानले आफ्नो ‘रिभोलुसनरी गार्ड्स’
(आईआरजीसी) मार्फत केही निश्चित जहाजहरूलाई रोकेर खानतलासी गर्ने वा कब्जामा लिने ‘छनोटपूर्ण अवरोध’ सिर्जना गर्न सक्छ । यसअघि पनि इरानले पश्चिमी देशसँग सम्बन्धित केही जहाजहरूलाई विभिन्न कारण देखाउँदै नियन्त्रणमा लिएको उदाहरणहरू छन् । यस्तो कामले समुद्री बीमा शुल्क ह्वात्तै बढाउँछ, जसले गर्दा सम्बन्धित देशका जहाजहरूलाई यो मार्ग प्रयोग गर्न आर्थिक रूपमा महँगो र जोखिमपूर्ण बनाउँछ ।
तर पूर्ण रूपमा मार्ग बन्द गर्नु इरानका लागि पनि आत्मघाती कदम हुन सक्छ, किनकि इरानको आफ्नै तेल निर्यात र अत्यावश्यक सामग्रीको आयात पनि यही मार्गमा निर्भर छ ।
स्ट्रेट अफ हर्मुज बन्द गर्न सैन्य र आर्थिक दृष्टिकोणले चुनौतीपूर्ण
स्ट्रेट अफ हर्मुजलाई अमेरिका र इजरायलका लागि मात्र बन्द गर्ने कुरा सैन्य र आर्थिक दृष्टिकोणले निकै चुनौतीपूर्ण छ । यदि इरानले वास्तवमै यो मार्ग बन्द गर्ने प्रयास गरेमा अमेरिकाको ‘पाँचौं फ्लीट’ ले सैन्य बल प्रयोग गरेर मार्ग खुला राख्न खोज्ने निश्चित छ, जसले गर्दा मध्यपूर्वमा ठूलो युद्धको जोखिम बढ्न सक्छ । त्यसैले यस्तो चेतावनी प्रायः प्रत्यक्ष कार्यभन्दा पनि राजनीतिक दबाब र रणनीतिक बार्गेनिङका रूपमा प्रयोग हुने गरेको विश्लेषकहरू बताउँछन् ।
स्ट्रेट अफ हर्मुजको रणनीतिक महत्त्व केवल भूगोलमा मात्र सीमित छैन, यसले विश्वको आर्थिक मेरुदण्ड र सैन्य शक्तिको सन्तुलनलाई पनि निर्धारण गर्छ । आर्थिक दृष्टिकोणले हेर्दा यो मार्ग बन्द हुनु भनेको विश्वव्यापी ऊर्जा संकट निम्त्याउनु हो । यहाँबाट दैनिक करिब २ करोड ब्यारेल तेल ओसारपसार हुने भएकाले मार्ग अवरुद्ध हुने बित्तिकै तेलको मूल्यमा तीव्र वृद्धि हुन सक्छ ।
यसको प्रभाव नेपाल जस्ता आयातमा निर्भर देशहरूमा समेत प्रत्यक्ष देखिन सक्छ, जहाँ पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धिसँगै महँगी र आर्थिक अस्थिरता बढ्ने सम्भावना हुन्छ । साथै खाडी मुलुकहरूमा कार्यरत लाखौं नेपाली श्रमिकहरूको रोजगारी र सुरक्षामा पनि यसले असर पार्न सक्छ ।
सैन्य शक्तिको हिसाबले पनि यो क्षेत्र इरान र अमेरिका बीचको ‘शक्ति प्रदर्शन’ गर्ने अखडा बनेको छ । इरानसँग यस साँघुरो जलमार्गमा प्रभाव जमाउन साना तर तीव्र गतिका ‘अट्याक बोट’, एन्टिशिप मिसाइल र समुद्री माइनहरू जस्ता ‘असिमेट्रिक’ युद्ध साधनहरू छन् । अर्कोतर्फ अमेरिकाले आफ्नो ‘पाँचौं फ्लीट’ मार्फत अत्याधुनिक युद्धपोत र हवाई निगरानी प्रयोग गरेर यो मार्ग खुला राख्ने रणनीति अपनाउँदै आएको छ ।
स्ट्रेट अफ हर्मुज केवल एउटा समुद्री मार्ग मात्र होइन, विश्व राजनीति, ऊर्जा सुरक्षा र सैन्य शक्ति सन्तुलनको केन्द्रबिन्दुसमेत बनेको क्षेत्र हो । (अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको सहयोगमा तयार पारिएको सामग्री)
अन्य सामग्रीहरू :
युद्धको रापबीच इरान–चीन तेल ‘कनेक्सन’ : हर्मुजको अवरोध छिचोल्दै करोडौं ब्यारेल बेइजिङतिर
मध्यपूर्व द्वन्द्व : एसियामा इन्धन संकट, चारदिने कार्यसप्ताह र विद्यालय बन्द
इरानको भविष्य मोज्तबा खामेनेईको हातमा, के उनले सत्ता चलाउन सक्लान् ?
मध्यपूर्वको रापमा विश्व अर्थतन्त्र : केन्द्रीय बैंकहरूको ‘अग्निपरीक्षा’ र मुद्रास्फीति बढाउने जोखिम
इरान : शून्यमा सत्ता, संकटमा शासन
खाडी संकट गहिरिँदै : बीमा कम्पनीहरू पछि हट्दा विश्व ऊर्जा बजार त्रसित
इरान र इजरायल : मित्रतादेखि कट्टर दुश्मनीसम्म, यस्तो छ नालीबेली
