विश्व

काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले मंगलबार इरानसँग कुनै वार्ता भइरहेको वा वार्ताका लागि कुनै कार्यक्रम तय नभएको बताएका छन् ।  उनले महत्त्वपूर्ण जलमार्ग हर्मुज जलडमरूमध्य खुला रहेको दाबी गरेका छन् । तर इरानले भने उक्त जलमार्ग अझै पनि पानीजहाजका लागि बन्द रहेको जनाएको छ । करिब ६ महिनादेखि जारी द्वन्द्व अन्त्य गर्ने सम्झौताको सम्भावना कमजोर बन्दै गएपछि मंगलबार फेरि तेलको मूल्य बढेको छ ।  सेयर बजारमा पनि गिरावट आएको छ भने अमेरिकासहित प्रमुख अर्थतन्त्रहरूमा ऋणको लागत दशकौंयताकै उच्च स्तरमा पुगेको छ ।  संकटले दीर्घकालीन रूपमा मुद्रास्फीति र सरकारी वित्तमा पार्न सक्ने असरबारे चिन्ता बढेको छ । अस्थायी युद्धविराम सम्झौता सोमबार समाप्त भएको थियो । एक वरिष्ठ इरानी अधिकारीले कूटनीतिक गतिरोधका कारण इरान आफ्नो सैन्य रणनीतिलाई ‘पूर्ण आक्रामक’ अवस्थामा लैजाँदै गरेको रोयटर्सलाई बताएका छन् । यद्यपि मंगलबार दुवै पक्षबाट नयाँ आक्रमण भएको रिपोर्ट भने आएको छैन । ट्रम्पले आफ्नो सामाजिक सञ्जाल ‘ट्रुथ सोसल’मा लेखेका छन्, ‘इस्लामिक रिपब्लिक अफ इरानसँग कुनै वार्ता वा कुराकानी भइरहेको छैन र त्यसका लागि कुनै कार्यक्रम पनि तय भएको छैन ।’ उनले थप भनेका छन्, ‘नौसैनिक नाकाबन्दी पूर्ण रूपमा जारी छ । हर्मुज जलडमरूमध्य खुला छ र सञ्चालनमा छ । सबै समुद्री सुरुङ हटाइसकिएका वा विस्फोट गराइसकिएका छन् ।’ यसअघि सोमबार ट्रम्पका ज्वाइँ तथा विशेष दूत जारेड कुशनरले भने इरानसँग वार्ता अझै जारी रहेको बताएका थिए । उनले वार्ता यसअघिका कुनै पनि समयभन्दा ‘सम्भवतः अझ बढी मजबुत’ रहेको बताएका थिए । अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि संयुक्त रूपमा आक्रमण गरेपछि सुरु भएको करिब ६ महिनाको द्वन्द्व अहिले गतिरोधमा पुगेको छ ।  इरानले हर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै हुने पानीजहाज आवागमनमा अवरोध गर्ने चेतावनी दिइरहेको छ भने वार्ताबाट दीर्घकालीन समाधान ननिस्किए अमेरिकाले पुनः आक्रमण गर्न सक्ने बताउँदै आएको छ । अमेरिकाको प्रमुख उद्देश्यहरूमध्ये इरानलाई आणविक हतियार बनाउनबाट रोक्नु पनि हो । तर विज्ञहरूका अनुसार यसअघि अमेरिकी सेनाले आक्रमण गरेका स्थानमा रहेको ठानिएको प्रशोधित युरेनियम हटाउन नसकेसम्म यो लक्ष्य हासिल गर्न कठिन हुनेछ । पानीजहाज आवागमनमा अवरोध ट्रम्पले खाडी क्षेत्रमा अवस्था सुधार भइरहेको दाबी गरे पनि विभिन्न देशहरूले पानीजहाजको आवागमनमा अवरोधका प्रयास जारी रहेको बताएका छन् । संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई)को रक्षा मन्त्रालयले इरानबाट प्रहार गरिएका दुईवटा ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र पत्ता लगाएको जनाएको छ । मे ४ मा फुजैराह बन्दरगाहमा भएको आक्रमणपछि यस्तो घटना पहिलोपटक भएको हो । पछि यूएईले ती क्षेप्यास्त्रहरू ‘समुद्री आवागमन’लाई लक्षित गरेर प्रहार गरिएको आफ्नो मूल्यांकन रहेको जनाएको छ । उसका अनुसार दुवै क्षेप्यास्त्र समुद्रमै खसेका थिए । इरानको विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बाघाईले यूएईको दाबी अस्वीकार गर्दै त्यसलाई ‘आधारहीन आरोप’ भनेका छन् । क्षेत्रीय तनावले शान्ति तथा सुरक्षामा असर पु‍र्याएको भन्दै यूएईको विदेश मन्त्रालयले अर्को सूचना जारी नभएसम्म इरानसँगको सबै व्यापारिक गतिविधि, आदानप्रदान र वित्तीय कारोबार स्थगित गरेको जनाएको छ । यूएई र इरानबीचको प्रत्यक्ष मालवाहक पानीजहाज सेवा जुनको अन्त्यतिर मात्रै दुबईको जेबेल अली बन्दरगाहमार्फत पुनः सुरु भएको थियो । युद्ध सुरु भएको केही दिनमै मार्चको सुरुवातमा यूएईले प्रत्यक्ष पानीजहाज सेवा रोकेको थियो । बेलायती समुद्री व्यापार सञ्चालनसम्बन्धी निकायले मंगलबार हर्मुज जलडमरूमध्यबाट बाहिरिँदै गरेको एउटा पानीजहाजमा अज्ञात वस्तुले प्रहार गरेको रिपोर्ट प्राप्त भएको जनाएको छ । घटनामा पानीजहाजको इन्जिन कक्षमा क्षति पुगेको र एक जना चालकदल सदस्यको मृत्यु भएको बताइएको छ । रिपोर्टअनुसार ओमानको तटरक्षक बलले बाँकी चालकदल सदस्यको उद्धारमा सहयोग गरिरहेको छ । तेहरानबाट भने तत्काल कुनै प्रतिक्रिया आएको छैन । मंगलबार सार्वजनिक प्रारम्भिक पानीजहाजसम्बन्धी तथ्यांकअनुसार सोमबार हर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै आवतजावत गर्ने पानीजहाजको संख्या एकल अंकमै सीमित थियो । इरानका प्रमुख वार्ताकार मोहम्मद बाकेर कालीबाफले सरकारी सञ्चारमाध्यममार्फत हर्मुज जलडमरूमध्य अमेरिकाले जुनमा इरानसँग भएको अन्तरिम सम्झौताका सर्त पूरा नगरेसम्म बन्द रहने बताएका छन् । उनका अनुसार ती सर्तमा अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहमाथिको नाकाबन्दी हटाउनुपर्ने, तेलमाथिका प्रतिबन्ध फुकुवा गर्नुपर्ने, तेहरानको रोक्का गरिएको सम्पत्ति फुकुवा गर्नुपर्ने तथा सबै मोर्चामा धम्की र सैन्य कारबाही अन्त्य गर्नुपर्ने विषय छन् । जुन १७ मा भएको समझदारीले इरानको आणविक कार्यक्रम र अमेरिकी प्रतिबन्धबारे व्यापक सम्झौताका लागि ६० दिनको समयसीमा तोकेको थियो । उक्त समयसीमा सोमबार सकिएको छ । ट्रम्पले भने त्यसलाई थप लम्ब्याउने आफ्नो कुनै योजना नरहेको बताएका छन् । ‘सबै मोर्चामा सैन्य कारबाही तत्काल र स्थायी रूपमा अन्त्य गर्ने’ भनिएको उक्त सम्झौता हर्मुज जलडमरूमध्यको नियन्त्रणसम्बन्धी विवादका कारण चाँडै नै संकटमा परेको थियो ।  युद्धअघि विश्वको करिब पाँचौं हिस्सा कच्चा तेल र तरल प्राकृतिक ग्यास यही साँघुरो जलमार्गबाट ओसारपसार हुने गरेको थियो । इरान अझै वार्ताका लागि तयार इरान अमेरिकासँग संवादका लागि अझै तयार रहेको तर वार्तालाई आत्मसमर्पणसँग तुलना नगर्ने इरानका सर्वोच्च नेताका सल्लाहकार मोहम्मद मोखबरले मंगलबार बताएका छन् । इरानको अर्धसरकारी समाचार संस्था फार्सले उनको भनाइ उद्धृत गरेको हो । मोखबरले सैन्य दबाब र प्रतिबन्धले इरानको अठोट कमजोर पार्न नसक्ने बताएका छन् । उनका अनुसार इरानले युद्ध नचाहे पनि आफ्नो सुरक्षा, सम्मान र सहयोगीहरूको रक्षा गर्नेछ । इरान युद्धमा आफ्नो दृढता प्रदर्शन गरिरहेको भए पनि थप आर्थिक प्रतिबन्धको धम्कीले जनताको कठिनाइ बढाउने, पुनः असन्तोष चर्काउने र इस्लामिक गणतन्त्रको वैधता थप कमजोर पार्ने विषयमा इरानी नेतृत्व चिन्तित रहेको तीन इरानी अधिकारीले बताएका छन् । द्वन्द्वमा हजारौं मानिसको मृत्यु भइसकेको छ । मृतकमध्ये अधिकांश इरान र लेबनानका छन् । इरानले ओमान, जोर्डन, कुवेत, इजरायल, यूएई र साउदी अरेबियालगायत देशमा रहेका अमेरिकी सैन्य अखडा तथा पूर्वाधारमा आक्रमण गरेको छ । द्वन्द्वका क्रममा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बेन्चमार्क ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य तीव्र रूपमा बढ्दै एक ब्यारेलको १२६ डलरसम्म पुगेको थियो ।  यो युद्धअघिको मूल्यभन्दा करिब ७५ प्रतिशत बढी हो । मंगलबार ब्रेन्ट कच्चा तेलको वायदा मूल्य २० सेन्टले बढेर ९१ डलरभन्दा केही माथि पुगेर कारोबार बन्द भएको छ । अमेरिकी प्रशासनका एक अधिकारीले इरानको अर्थतन्त्रलाई लक्षित गरी थप कडा कदम चाल्न सक्ने चेतावनी दोहोर्‍याएका छन् । उनले भने, ‘आगामी केही हप्ता र महिनामा राष्ट्रपतिले अझ कडा कदम चाल्न सक्ने धेरै विकल्पहरू छन् ।’ (सीएनबीसीबाट अनुदित तथा सम्पादित)

काठमाडौं । चीनले बुधबार बिहान पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने रकेट ‘जुके–३’ को सफल प्रक्षेपण गरेको छ । यस अभियानका क्रममा चीनले पहिलो पटक रकेटको पहिलो खण्डलाई जमिनमा सफलतापूर्वक अवतरण गराउन सफलता प्राप्त गरेको हो । उत्तर–पश्चिमी चीनस्थित दोङफेङ व्यावसायिक अन्तरिक्ष नवप्रवर्तन पाइलट जोनबाट बेइजिङ समयअनुसार बुधवार बिहान ७ः३५ बजे ‘जुके–३ वाई–२’ रकेट प्रक्षेपण गरिएको थियो । निर्धारित योजनाअनुसार नै रकेटको पहिलो खण्ड जमिनमा अवतरण भएको र उक्त उडान अभियान पूर्णरूपमा सफल भएको अधिकारीहरूले जनाएका छन् ।  यसअघि गत जुलाई १० मा चीनले ‘लङ मार्च–१० बी’ रकेटको पहिलो खण्डलाई समुन्द्रमा सफलतापूर्वक अवतरण गराएको थियो । तर अवतरणका लागि खुट्टाहरूको प्रयोग गरी जमिनमा नियन्त्रित रूपमा रकेट फिर्ता ल्याइएको यो चीनको पहिलो सफल परीक्षण हो । यस उपलब्धिलाई चीनको पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने रकेट प्रविधिको क्षेत्रमा एक ठूलो फड्को मानिएको छ । यो सफलतासँगै चीनले अन्तरिक्ष अभियानको लागत घटाउने र रकेट प्रविधिलाई थप दिगो बनाउने दिशामा महत्वपूर्ण माइलढुङ्गा पार गरेको छ ।  

काठमाडौं । फुकेट-दिल्ली उडानका क्रममा एयर इन्डियाको विमान आकाशमै करिब ३०० फिट तल झरेको थियो । त्यस घटनापछि सुरु गरिएको विशेष परीक्षणका क्रममा थप दुई पाइलटको प्रारम्भिक रिपोर्ट ‘नन–नेगेटिभ आएको छ । उनीहरूको नमुना अन्तिम पुष्टि परीक्षणका लागि पठाइएको छ भने दुवैलाई तत्कालका लागि उडान ड्युटीबाट हटाइएको छ  । भारतीय सञ्चारमाध्यमका अनुसार एयर इन्डिया र एयर इन्डिया एक्सप्रेसका पाइलटलाई लक्षित गरी अगस्ट १३ देखि सुरु गरिएको अनिवार्य ड्रग टेस्टअन्तर्गत हालसम्म करिब ३०० देखि ४०० पाइलटको परीक्षण भइसकेको छ । त्यसमध्ये दुई पाइलटको प्रारम्भिक परीक्षणमा ‘नन–नेगेटिभ’ नतिजा आएको हो । परीक्षण अभियान भने अझै जारी छ । ‘नन–नेगेटिभ’ आएको भन्दैमा ती पाइलटले प्रतिबन्धित पदार्थ सेवन गरेको अन्तिम रूपमा पुष्टि भएको भने होइन । प्रारम्भिक परीक्षणमा सम्भावित पदार्थको संकेत देखिएपछि नमुना थप विस्तृत परीक्षणका लागि पठाइन्छ । त्यसबाट प्राप्त हुने पुष्टि नतिजापछि मात्रै सम्बन्धित पाइलटको परीक्षण सकारात्मक वा नकारात्मक भएको टुंगो लाग्नेछ । यही कारण दुवै पाइलटलाई अन्तिम रिपोर्ट नआएसम्म उडानबाट अलग राखिएको हो । पाइलटमाथि यस्तो व्यापक परीक्षण सुरु हुनुको मुख्य कारण अगस्ट ४ मा भएको एयर इन्डियाको फुकेट–दिल्ली उडानको गम्भीर घटना हो ।  एयर इन्डियाको एआई २३७९ उडानमा रहेको एयरबस ए३२० नियो विमान थाइल्यान्डको फुकेटबाट भारतको नयाँदिल्लीका लागि उडिरहेको बेला अचानक करिब ३०० फिट उचाइ गुमाएको थियो ।  विमानमा १३७ यात्रु र आठ चालकदल सदस्य रहेको र घटनामा यात्रु तथा चालकदलका सदस्य गरी २४ जना घाइते भएको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको छ । विमान भने सुरक्षित रूपमा नयाँदिल्लीमा अवतरण गरेको थियो । घटनापछि सुरुमा विमान अचानक तल झर्नुलाई गम्भीर हावाको अस्थिरता अर्थात् टर्बुलेन्ससँग जोडेर हेरिएको थियो । तर त्यसपछि विमान निर्माता एयरबसले उडानको तथ्यांकमाथि गरेको प्रारम्भिक मूल्यांकनले घटनाबारे थप गम्भीर प्राविधिक प्रश्न उठाएको छ । प्रारम्भिक मूल्यांकनअनुसार विमानका तीनवटै स्वतन्त्र हाइड्रोलिक प्रणालीमा छोटो समयका लागि समस्या देखिएको थियो । त्यसका कारण केही सेकेन्डका लागि विमानका उडान नियन्त्रण प्रणालीमा समस्या आएको र विमानले करिब ३०० फिट उचाइ गुमाएको बताइएको छ ।  एयरबसको प्रारम्भिक मूल्यांकनले यो असामान्य किसिमको प्राविधिक समस्या हुन सक्ने देखाएको छ । यद्यपि यो नै घटनाको अन्तिम कारण हो भन्ने निष्कर्ष भने निकालिएको छैन । प्राविधिक अनुसन्धानका क्रममा हाइड्रोलिक प्रणालीमा देखिएको समस्या वास्तविक प्रणालीगत खराबी थियो वा कुनै प्राविधिक गडबडीका कारण त्यस्तो संकेत देखिएको थियो भन्ने विषयमा समेत अध्ययन भइरहेको छ ।  विमानको उडान रेकर्डरबाट प्राप्त तथ्यांक, मर्मतसम्भारसम्बन्धी विवरण तथा घटनाका अन्य प्राविधिक पक्षलाई अनुसन्धानको दायरामा राखिएको छ । यसैबीच, घटनामा संलग्न उडानका क्याप्टेनको पदार्थ परीक्षणले पनि विषयलाई थप संवेदनशील बनाएको छ । घटनापछि गरिएको परीक्षणमा क्याप्टेनको प्रारम्भिक परीक्षणमा थप जाँच आवश्यक पर्ने संकेत देखिएको थियो ।  त्यसपछि गरिएको पुष्टि परीक्षणमा गाँजासँग सम्बन्धित पदार्थ अर्थात् मारिजुआना सकारात्मक देखिएको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको छ । रोयटर्सले स्रोतलाई उद्धृत गर्दै क्याप्टेनको पुष्टि परीक्षणमा मारिजुआना सकारात्मक देखिएको जनाएको छ । यद्यपि क्याप्टेनको परीक्षण सकारात्मक देखिएको विषयलाई विमान ३०० फिट तल झर्नुको प्रत्यक्ष कारणका रूपमा स्थापित गरिसकिएको छैन । विमानको प्राविधिक समस्या र चालकदलसँग सम्बन्धित पक्षलाई अनुसन्धानकर्ताहरूले छुट्टाछुट्टै कोणबाट हेरिरहेका छन् । घटनाको वास्तविक कारणबारे अन्तिम निष्कर्ष अनुसन्धान पूरा भएपछि मात्रै आउनेछ । क्याप्टेनको परीक्षण सकारात्मक देखिएपछि एयर इन्डिया समूहले आफ्ना सबै पाइलटको एकपटक अनिवार्य पदार्थ परीक्षण गर्ने निर्णय गरेको हो ।  एयर इन्डिया र एयर इन्डिया एक्सप्रेसका गरी करिब ५ हजार पाइलट यस अभियानको दायरामा छन् । कम्पनीले नियमित रूपमा हुने परीक्षणभन्दा बाहिर गएर यो अतिरिक्त परीक्षण सुरु गरेको हो । परीक्षण एयर इन्डिया समूहका विभिन्न पाइलट बेस तथा प्रशिक्षण केन्द्रमा सञ्चालन भइरहेको बताइएको छ । यस अभियानको उद्देश्य पाइलटहरू उडानका लागि पूर्ण रूपमा योग्य र सुरक्षित अवस्थामा छन् भन्ने सुनिश्चित गर्नु रहेको कम्पनीको कदमबाट देखिन्छ ।  हालसम्म परीक्षण गरिएका पाइलटमध्ये दुई जनाको प्रारम्भिक नतिजा नन–नेगेटिभ आएपछि उनीहरूलाई उडानबाट हटाइएको हो । उनीहरूको अन्तिम परीक्षण नतिजा आएपछि मात्रै थप निर्णय हुनेछ । यस घटनाको अनुसन्धान भारतको विमान दुर्घटना अनुसन्धान ब्युरो (एएआईबी) ले गरिरहेको छ । प्राविधिक अनुसन्धानमा विमान निर्माता एयरबस र फ्रान्सको बीईएले पनि सहयोग गरिरहेका छन् । अनुसन्धानकर्ताहरूले विमानको उडानसम्बन्धी तथ्यांक, मर्मतसम्भार अभिलेख र चालकदलसँग सम्बन्धित विवरणलगायत विषय अध्ययन गरिरहेका छन् । यसरी हेर्दा फुकेट–दिल्ली उडानमा भएको ३०० फिटको अचानक उचाइ गिरावट अहिले एयर इन्डियाका लागि बहुआयामिक सुरक्षा अनुसन्धानको विषय बनेको छ ।  एकातिर विमानको तीनवटै हाइड्रोलिक प्रणालीमा देखिएको क्षणिक समस्या र त्यसबाट उडान नियन्त्रण प्रभावित भएको विषय छ भने अर्कोतिर यस घटनापछि एयर इन्डियाको उडान सुरक्षा, पाइलट परीक्षण तथा चालकदलसँग सम्बन्धित सुरक्षा मापदण्डमाथि थप प्रश्न उठेको छ । तर अहिलेको अवस्थामा यी दुई पक्षबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध रहेको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । त्यस्तै, पछिल्लो परीक्षणमा ‘नन–नेगेटिभ’ आएका दुई पाइलटले प्रतिबन्धित पदार्थ सेवन गरेको पुष्टि भइसकेको भन्न पनि मिल्दैन । उनीहरूको पुष्टि परीक्षणको नतिजा आउन बाँकी छ ।  एयर इन्डियाको सुरुवात सन् १९३२ मा भएको हो । भारतीय उद्योगपति जे.आर.डी. टाटाले स्थापना गरेको यो कम्पनी सुरुमा ‘टाटा एयरलाइन्स’का रूपमा सञ्चालनमा आएको थियो । १५ अक्टोबर १९३२ मा कराँचीबाट मुम्बई हुँदै मद्रासतर्फ पहिलो उडान सञ्चालन गरिएको थियो । पछि सन् १९४६ मा टाटा एयरलाइन्सको नाम परिवर्तन गरेर एयर इन्डिया राखियो । सन् १९४८ मा भारत सरकार र टाटा समूहको साझेदारीमा एयर इन्डिया इन्टरनेशनल सुरु भयो र यसले अन्तर्राष्ट्रिय उडान विस्तार ग‍र्यो । सन् १९५३ मा भारत सरकारले एयर इन्डियालाई राष्ट्रियकरण गर्यो । त्यसपछि करिब सात दशक एयर इन्डिया सरकारी स्वामित्वमा रह्यो । लामो समय सरकारी स्वामित्वमा रहेपछि सन् २०२२ मा एयर इन्डिया पुनः टाटा समूहकै स्वामित्वमा फर्कियो । भारत सरकारले घाटामा रहेको एयर इन्डियालाई टाटा समूहलाई बिक्री गरेको थियो । त्यसपछि एयर इन्डियालाई पुनर्संरचना गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको ठूलो एयरलाइन बनाउने योजना अघि बढाइएको छ । अहिले एयर इन्डिया टाटा समूहको नेतृत्वमा रहेको एयरलाइन समूह हो । यसमा एयर इन्डियासँगै एयर इन्डिया एक्सप्रेसलगायतका कम्पनी छन्। समूहले विमान संख्या, अन्तर्राष्ट्रिय गन्तव्य र कर्मचारी संख्या विस्तार गरिरहेको छ ।