विदुर लामिछाने

नेपालको इतिहास, राष्ट्रिय चेतना र राजनीतिक परिवर्तनका प्रत्येक अध्यायमा गोरखाको नाम विशेष सम्मानका साथ लिइन्छ । यो केवल एउटा जिल्ला मात्र होइन, यो नेपाली आत्मसम्मान, साहस र राष्ट्रिय एकताको प्रतीक हो । नेपालको आधुनिक इतिहासको सुरुवात यही भूमिबाट भएको थियो । यही माटोले नेपाली राष्ट्र निर्माणको सपना देख्यो र त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने नेतृत्व पनि जन्मायो ।  त्यसैले नेपालको राजनीतिक इतिहासको चर्चा गर्दा गोरखालाई अलग गरेर हेर्न सम्भव छैन । गोरखाको नाम आउँदा नेपाली जनताको मनमा स्वाभाविक रूपमा एउटा गर्वको भावना पैदा हुन्छ ।  यो गर्व केवल विगतका घटनाहरूको सम्झना मात्र होइन, वर्तमान र भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी पनि हो । गोरखा त्यस्तो भूमि हो जहाँबाट नेतृत्व, संघर्ष र राष्ट्रिय चेतनाको आवाज बारम्बार उठेको छ । यही कारणले गर्दा गोरखालाई नेपालको राजनीतिक केन्द्रको रूपमा पनि लिने गरिन्छ । गोरखाली जनताको स्वभाव पनि विशेष प्रकारको छ । उनीहरू साहसी, स्पष्ट र आत्मसम्मानप्रति सजग हुन्छन् । उनीहरू आफ्नो भूमि, संस्कृति र पहिचानप्रति अत्यन्त गर्व गर्छन् । यही कारणले गर्दा यहाँका जनताले राजनीतिमा पनि सधैं जिम्मेवार र सचेत भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन् । जब देशमा परिवर्तनका आन्दोलनहरू भएका छन्, गोरखाली जनता सधैं अग्रपंक्तिमा देखिएका छन् । लोकतन्त्रको आन्दोलन होस्, सामाजिक न्यायको पक्षमा आवाज उठाउने विषय होस् वा राष्ट्रिय स्वाभिमानको रक्षा गर्ने सवाल होस्, गोरखाली जनताको सहभागिता सधैं उल्लेखनीय रहँदै आएको छ । यही राजनीतिक चेतना र परम्पराको बीचबाट अहिले नयाँ पुस्ताका नेताहरू उदाउँदै छन् । उनीहरूमध्ये एक नाम सुधन गुरुङ पनि हो ।  गोरखाबाट नयाँ राजनीतिमा अघि बढिरहेका सुधन गुरुङप्रति गोर्खाली जनताले ठूलो आशा र विश्वास राखेका छन् । कुनै पनि नेताको वास्तविक शक्ति पद वा सत्ता होइन, जनताको विश्वास हो । यही विश्वासका आधारमा नेता अगाडि बढ्छ र समाजले पनि उसबाट सकारात्मक परिवर्तनको अपेक्षा गर्छ । सुधन गुरुङलाई गोरखाली जनताले समर्थन दिनुको कारण पनि यही हो—उनीहरूले आफ्नो प्रतिनिधि देखेका छन् ।  जनता आफ्नो मतमार्फत कुनै व्यक्तिलाई केवल जिताउँदैनन्, उनीहरूले आफ्नो आवाज र अधिकारको प्रतिनिधित्व गर्ने जिम्मेवारी पनि सुम्पिन्छन् । त्यसैले जनताको मतको सम्मान गर्नु कुनै वैकल्पिक कुरा होइन, यो लोकतन्त्रको आधारभूत मूल्य हो । राजनीति भनेको केवल सत्ता प्राप्त गर्ने प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, यो समाजको भविष्य निर्माण गर्ने प्रक्रिया पनि हो ।  जब कुनै नेता जनताको मतबाट चुनिन्छ, त्यसले केवल व्यक्तिगत सफलता प्राप्त गर्दैन, उसले एउटा ठूलो जिम्मेवारी पनि स्वीकार गरेको हुन्छ । त्यो जिम्मेवारी भनेको जनताको आशा, सपना र विश्वासलाई व्यवहारमा उतार्नु हो । गोरखाको इतिहासले सधैं एउटा सन्देश दिन्छ—यो भूमि नेतृत्व जन्माउने भूमि हो, तर त्यो नेतृत्वले जनताको विश्वासलाई कहिल्यै कमजोर बनाउन हुँदैन ।  गोरखाली जनताले आफ्नो मत दिनु भनेको उनीहरूले आफ्नो सम्मान र भरोसा सुम्पनु हो । यदि त्यो विश्वासको सम्मान गरियो भने नेता र जनताबीचको सम्बन्ध अझ बलियो बन्छ। तर यदि त्यो विश्वासलाई उपेक्षा गरियो भने त्यो केवल राजनीतिक असफलता मात्र होइन, जनताको भावनाको अपमान पनि बन्न सक्छ । आजको नेपाली राजनीति धेरै चुनौतीहरूले घेरिएको छ ।  कतिपय ठाउँमा नेताहरूले जनताको अपेक्षा पूरा गर्न नसकेको कारणले राजनीति आलोचनाको विषय बन्ने गरेको छ । यस्तो अवस्थामा नयाँ पुस्ताका नेताहरूले फरक सोच र व्यवहार देखाउनु अत्यन्त आवश्यक छ । उनीहरूले राजनीतिलाई व्यक्तिगत लाभको साधन नभई जनताको सेवा गर्ने माध्यम बनाउनु पर्छ । सुधन गुरुङ जस्ता नेतृत्वका लागि अहिले ठूलो अवसर पनि छ र जिम्मेवारी पनि । अवसर यस अर्थमा कि उनीहरूले जनताको विश्वास जितेर नयाँ उदाहरण प्रस्तुत गर्न सक्छन् ।  जिम्मेवारी यस अर्थमा कि उनीहरूले त्यो विश्वासलाई कायम राख्न निरन्तर मेहनत गर्नुपर्छ । गोरखाको विकास र समृद्धिका लागि शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, कृषि र रोजगारीका क्षेत्रमा विशेष ध्यान दिनु आवश्यक छ । आज पनि धेरै ग्रामीण क्षेत्रहरू विकासका दृष्टिले पछि परेका छन् । सडक, विद्यालय, स्वास्थ्य सेवा र आर्थिक अवसरहरूको विस्तार बिना कुनै पनि क्षेत्रको वास्तविक विकास सम्भव हुँदैन । त्यसैले नेतृत्वले यी विषयहरूलाई प्राथमिकतामा राखेर काम गर्नु जरुरी छ । गोरखाको गौरव केवल इतिहासको पानामा सीमित रहनु हुँदैन । त्यो गौरव आजको पुस्ताले पनि अनुभव गर्न सक्नुपर्छ । यदि विकास, सुशासन र सामाजिक न्यायका क्षेत्रमा ठोस काम गर्न सकियो भने गोरखा फेरि पनि उदाहरणीय जिल्ला बन्न सक्छ । गोर्खाली जनताको एउटा विशेषता छ—उनीहरू सम्मान दिन जान्दछन्, तर अपमान सहेर बस्ने स्वभाव राख्दैनन् ।  उनीहरू स्पष्ट र इमानदार नेतृत्व चाहन्छन् । त्यसैले कुनै पनि नेताले जनताको मतलाई हल्का रूपमा लिनु हुँदैन । जनताको मत भनेको केवल चुनावी अंकगणित होइन, त्यो जनताको आत्मसम्मानको प्रतिनिधित्व पनि हो । सुधन गुरुङलाई गोर्खाली जनताको सन्देश स्पष्ट छ—गोरखालीको शिर सधैं उच्च राख्नुहोस् । जनताको मतलाई सम्मान गर्नुहोस् । राजनीतिलाई सेवा र जिम्मेवारीको मार्ग बनाउनुहोस् । यदि नेतृत्वले इमानदारी, पारदर्शिता र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकतामा राख्न सक्छ भने राजनीति प्रति जनताको विश्वास पनि पुनः स्थापित हुनेछ। त्यसले गोरखालाई मात्र होइन, सम्पूर्ण देशलाई सकारात्मक दिशा दिन सक्छ । ती अग्रज नेताहरूले देखाएको मार्गदर्शन आजको पुस्ताका लागि पनि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ । उनीहरूले राजनीतिको अर्थ केवल सत्ता प्राप्ति नभई समाजको परिवर्तन र न्यायको स्थापना हो भन्ने सन्देश दिएका थिए । यही कारणले गोरखाको राजनीति केवल शक्ति केन्द्रित राजनीति नभई विचार र चेतनामा आधारित राजनीति पनि रहँदै आएको छ । गोरखाको अर्को विशेषता भनेको यहाँबाट जन्मिएका अग्रज नेताहरूको योगदान हो । विभिन्न कालखण्डमा गोरखाबाट धेरै सक्षम, दूरदर्शी र प्रभावशाली नेताहरू उदाएका छन् । ती नेताहरूले केवल स्थानीय स्तरमा मात्र होइन, राष्ट्रिय राजनीतिमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन् । उनीहरूले संघर्ष, समर्पण र नेतृत्वद्वारा देशलाई नयाँ दिशा दिन प्रयास गरेका थिए ।  ती अग्रज नेताहरूले देखाएको मार्गदर्शन आजको पुस्ताका लागि पनि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ । उनीहरूले राजनीतिको अर्थ केवल सत्ता प्राप्ति नभई समाजको परिवर्तन र न्यायको स्थापना हो भन्ने सन्देश दिएका थिए । यही कारणले गोरखाको राजनीति केवल शक्ति केन्द्रित राजनीति नभई विचार र चेतनामा आधारित राजनीति पनि रहँदै आएको छ । आजको समयमा पनि गोरखाको राजनीतिक चेतना उस्तै सक्रिय र सचेत रहेको देखिन्छ । यहाँका जनताले राजनीतिक घटनाक्रमलाई गहिरो रूपमा विश्लेषण गर्छन् र सही निर्णय लिन प्रयास गर्छन् ।  लोकतन्त्रमा जनताको चेतना नै सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो । जब जनता सचेत हुन्छन्, तब राजनीति पनि जिम्मेवार बन्न बाध्य हुन्छ । यसै सन्दर्भमा गोरखाबाट उदाउँदै गरेका नयाँ नेतृत्वहरूबाट जनताले धेरै आशा राखेका छन् । नेतृत्व केवल पद प्राप्त गर्ने माध्यम होइन, समाजलाई सकारात्मक दिशा दिने जिम्मेवारी पनि हो । अन्ततः गोरखाली जनताको आशा यही हो—गोरखाको नाम सधैं सम्मानका साथ उच्च रहोस्, जनताको मत कहिल्यै अपमानित नहोस् र नेतृत्वले सधैं जनताको विश्वासलाई आफ्नो मार्गदर्शक बनाओस् । सुधन गुरुङलाई गोर्खाली जनताको यही शुभकामना छ—उनले आफ्नो राजनीतिक यात्रामा सधैं जनताको पक्षमा उभिन सकून्, गोरखाको गौरव अझ उज्यालो बनाऊन् र गोर्खाली जनताको विश्वासलाई कहिल्यै कमजोर हुन नदिऊन् ।

आजको विश्व राजनीतिमा ‘पपुलिज्म’ भन्ने शब्द अत्यन्तै चर्चित बन्दै गएको छ । चुनावी भाषणदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म यो शब्द बारम्बार सुनिन्छ । धेरै नेताहरू आफूलाई जनताको साँचो प्रतिनिधि भनेर चिनाउँछन्, जनताको दुःख–पीडा आफ्नो काँधमा बोकेको जस्तो देखाउँछन् र आफूबाहेक अरू सबैलाई दोषी ठहर गर्छन् । यस्तो राजनीति सुन्दा आकर्षक लाग्छ, भावनात्मक रूपमा मानिसहरूलाई छुन्छ पनि । तर गम्भीर रूपमा सोच्दा प्रश्न उठ्छ—के पपुलिज्म साँच्चिकै जनताको हितमा हुन्छ ? कि यो केवल सत्तामा पुग्ने सजिलो भर्‍याङ मात्र हो ? पपुलिज्मको मुख्य विशेषता भनेको जनताको भावनामा खेल्नु हो । यसमा तर्कभन्दा भावना भारी हुन्छ, तथ्यभन्दा आरोप बलियो हुन्छ । पपुलिस्ट नेताहरू प्रायः हामी र उनीहरू भन्ने दुई ध्रुव बनाउँछन् । ‘हामी’ भनेको जनता र आफू अनि ‘उनीहरू’ भनेको पुराना नेता, बुद्धिजीवी, विदेशी शक्ति, वा कुनै काल्पनिक शत्रु । यसरी समाजलाई विभाजन गरेर नेताले आफूलाई उद्धारकर्ताको रूपमा प्रस्तुत गर्छन् । देश बिग्रनुको सबै दोष अरूलाई अनि ‘म’ आएपछि सबै समस्या तुरुन्तै समाधान हुन्छ भन्ने खालका नारा यही शैलीका उदाहरण हुन् । यस्ता भाषणले तत्काल ताली पाउँछन्, भीड जम्मा हुन्छ, चुनाव जित्न सजिलो हुन्छ । तर देश चलाउनु भनेको नाराबाजी गर्नु मात्र होइन । देश चलाउन दीर्घकालीन सोच, स्पष्ट नीति, दक्ष जनशक्ति र बलियो संस्था चाहिन्छ । पपुलिज्मले यी कुरालाई बेवास्ता गर्छ । भेनेजुएलाको उदाहरण यसका लागि अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ । ह्युगो चाभेजले गरिब जनताको नाममा धेरै लोकप्रिय कार्यक्रम सुरु गरे । तेलबाट आएको आम्दानी प्रयोग गरेर सब्सिडी दिए, भत्ता बढाए, शिक्षा र स्वास्थ्यमा निःशुल्क सुविधा विस्तार गरे । सुरुवाती चरणमा यसले गरिब वर्गलाई राहत दियो, चाभेज अत्यन्त लोकप्रिय बने तर देशको अर्थतन्त्रलाई विविधिकरण गर्ने काम भएन । उद्योग, कृषि र निजी क्षेत्रलाई बलियो बनाउने दीर्घकालीन योजना बनेन । सबै कुरा तेलमा निर्भर रह्यो । जब अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य घट्यो, भेनेजुएलाको अर्थतन्त्र ढल्यो । आज त्यहाँ चरम मुद्रास्फीति, बेरोजगारी, खाद्यान्न अभाव र पलायनको अवस्था छ । यो सबै पपुलिस्ट नीतिको परिणाम हो । अर्जेन्टिनामा पनि पपुलिज्मको लामो इतिहास छ । चुनाव जित्न सरकारहरूले पटक–पटक सरकारी खर्च बढाउने, भत्ता दिने र मूल्य नियन्त्रण गर्ने नीति अपनाए । यसले केही समय जनतालाई राहत दिएको जस्तो देखिए पनि उत्पादन बढाउने, निर्यात प्रवर्द्धन गर्ने र निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्ने काम भएन । नतिजा स्वरूप अर्जेन्टिना पटक–पटक ऋण संकटमा फस्दै आएको छ । महँगी नियन्त्रण बाहिर गएको छ र मुद्रा कमजोर बनेको छ । अफ्रिकाको जिम्बाबेमा रोबर्ट मुगावेले ऐतिहासिक अन्याय सच्याउने नाममा जग्गा वितरण अभियान चलाए । भावना राम्रो थियो—उपनिवेशकालीन असमानता हटाउने । तर यो अभियान योजनाबद्ध थिएन । अनुभवी किसानलाई हटाइयो, नयाँ किसानलाई आवश्यक तालिम र सहयोग दिइएन । परिणामस्वरूप कृषि उत्पादन घट्यो, देश खाद्यान्न आयातमा निर्भर बन्यो र अर्थतन्त्र चरम संकटमा पुग्यो । यी सबै उदाहरणले के देखाउँछन् भने पपुलिज्म भावनामा आधारित हुन्छ, तर देश विकास तर्क र योजनामा आधारित हुनुपर्छ। पपुलिस्ट नेताहरू प्रायः संस्थालाई कमजोर बनाउँछन् । अदालत, संसद्, निर्वाचन आयोग, सञ्चारमाध्यमजस्ता संस्थालाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न खोज्छन् । किनभने बलियो संस्था भयो भने नेताको मनपरी चल्दैन । संस्थागत नियन्त्रण कमजोर भएपछि लोकतन्त्र पनि कमजोर हुन्छ, अधिनायकवादतर्फ बाटो खुल्छ । अब नेपाली सन्दर्भमा हेर्ने हो भने पनि यस्ता प्रवृत्ति देखिन थालेका छन् ।  ‘सबै पुराना नेता खराब’, ‘म मात्रै ठीक छु’, ‘एकैचोटि देश बनाइदिन्छु’ भन्ने खालका नारा लोकप्रिय बन्दै गएका छन् । जनताको निराशा जायज छ, किनभने दशकौंदेखि भ्रष्टाचार, कुशासन र असफल नेतृत्व देखिँदै आएको छ । तर निराशाको समाधान भावनात्मक भाषण होइन । समाधान भनेको शिक्षा प्रणाली सुधार, स्वास्थ्य सेवा बलियो बनाउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने र कानुनी शासन कायम गर्ने हो । नेपालमा देखिएको जेनजी आन्दोलन केही हदसम्म पपुलिज्मको परिणाम पनि हो किनकि यसले स्थापित राजनीतिप्रति युवाहरूको गहिरो असन्तुष्टि झल्काउँछ ।  सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलिने सरल नारा र भावनात्मक सन्देशले युवालाई छिटो आकर्षित गर्छ, जुन पपुलिस्ट शैलीसँग मेल खान्छ । तर यो आन्दोलन केवल भावनामा सीमित छैन, यसमा सुशासन, पारदर्शिता र अवसरको वास्तविक माग पनि जोडिएको छ । समस्या तब हुन्छ जब आन्दोलन नीति र योजनाभन्दा बढी केवल व्यक्तिकेन्द्रित नारा बनिन्छ । त्यसैले जेनजी आन्दोलनलाई पपुलिज्मको अन्धो परिणामभन्दा पनि सचेत दिशामा मोड्नु आजको आवश्यकता हो । यदि हामीले पनि नेताको बोली मात्रै सुन्ने र नीति नहेर्ने बानी बसाल्यौं भने नेपाल पनि भेनेजुएला, अर्जेन्टिना वा जिम्बाब्वे जस्तै संकटतर्फ जान सक्छ । त्यसैले जनताले सचेत बन्नुपर्छ । नारा होइन, योजना खोज्नुपर्छ । भाषण होइन, कार्ययोजना हेर्नुपर्छ । तत्काल राहतको लोभमा दीर्घकालीन भविष्य नबेच्नुपर्छ । अन्त्यमा भन्नुपर्दा जनताको नाममा राजनीति गर्नु राम्रो कुरा हो, तर जनतालाई झुक्याएर राजनीति गर्नु खतरनाक कुरा हो । नेपाललाई चाहिएको भावनात्मक पपुलिज्म होइन, जिम्मेवार, दूरदर्शी र दिगो राजनीति हो । यही बाटो मात्र नेपाललाई स्थायित्व, समृद्धि र उज्यालो भविष्यतर्फ लैजान सक्छ ।  फाल्गुन २१ को नेपालका चुनावी परिणामले पपुलिज्मभन्दा माथि उठेर विचार, दृष्टिकोण र जिम्मेवारी बोकेको नयाँ नेतृत्व जन्माओस् भन्ने मेरो गहिरो चाहना हो । नाराभन्दा नीति बलियो हुने, भीडभन्दा बुद्धि अगाडि रहने र क्षणिक लोकप्रियताभन्दा दीर्घकालीन सोच हाबी हुने राजनीति स्थापित होस् । देश चलाउनेहरूले भावना भड्काउने भाषण होइन, तथ्य, तथ्यांक र स्पष्ट योजनाको आधारमा निर्णय गरून् । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, कृषि, उद्योग र सुशासनजस्ता आधारभूत क्षेत्रमा ठोस सुधार गर्ने एजेन्डा अगाडि आओस् । युवाले पनि आकर्षक भाषणभन्दा स्पष्ट रोडम्याप, कार्यान्वयन गर्ने क्षमता र इमानदारिता खोज्ने बानी बसालून् । सामाजिक सञ्जालको ट्रेन्डभन्दा राष्ट्रको आवश्यकता ठूलो हो भन्ने चेतना फैलियोस् । राजनीति सत्ता हासिल गर्ने खेल होइन, सेवा गर्ने जिम्मेवारी हो भन्ने संस्कार बसोस् । यही बाटोले मात्र नेपाललाई दिगो विकास, स्थिरता र आत्मनिर्भर भविष्यतर्फ लैजान सक्छ ।